Τι είχαμε, τι χάσαμε και τι μας μένει ακόμα

του Νάνου Βαλαωρίτη

Χάσαμε τ’ αυτοκίνητα, τα κινητά μας, τα ακίνητά μας, τα επιδόματα του Πάσχα και των Χριστουγέννων. Χάσαμε τον ύπνο μας τη δουλειά μας, το μαγαζάκι, το καφενείο, την επιχείρηση, ρούχων, παπουτσιών, την ιστορία μας, το 1821, τη Σμύρνη, τη Μικρά Ασία. Χάσαμε τα καπέλα μας, την αξιοπρέπειά μας, την μπέσα μας (Μπέσαμε μούτσος…), τις πνευματικές μας αξίες, τις αξίες στο Χρηματιστήριο, τις καρέκλες μας εποχής, στο Δημοπρατήριο, τις ντουλάπες, τους καθρέφτες.

 

Χάσαμε τη βυζαντινή μας ταυτότητα, ως γνήσιοι Έλληνες απόγονοι εκείνων των άλλων Ελλήνων που θαυματούργησαν χωρίς δάνεια, χωρίς θέσεις στο δημόσιο, αργομισθίες στα Δέκο, στη Λυρική σκηνή, στη Δημόσια Τηλεόραση. Χάσαμε τα αυγά και τα πασχάλια μας, τα βρακιά μας τα εισοδήματα απ’ τους τεράστιους φόρους, τα ξενοδοχεία μας, τα πλοία τα εμπορικά, τα πλοία της γραμμής, τη φήμη μας στο εξωτερικό, τους φίλους μας, που μας άφησαν χωρίς να το αντιληφθούμε… μια νύχτα βροχερή, συννεφιασμένη.

Τι μας έμεινε;

Ο Ήλιος ο Πρώτος, ο Δεύτερος, ο Τρίτος, ο Δήμιος μιας Πράσινης σκέψης, ο Ηλιάτορας, ο νοητός, ο αυτονόητος, μας έμειναν τα νησιά με τα καφετιά τους βράχια, που ήταν ωραία κάποτε, τα νησιά, εδώ που τα γυρεύαμε, που ψάχναμε να τα βρούμε, η θάλασσα με τα γαλάζια κύματα, με τα καράβια, τα φέρι μποτ, τα ιστιοφόρα. Μας έμεινε το φεγγάρι, αφερέγγυο και αυτό, μας έμειναν τα βουνά, τα φαράγγια, οι λίμνες, τα δάση αν δεν είχαν καεί ακόμα, οι ακρογιαλιές, οι αμμουδιές για μπάνιο, το χαρτί και το στυλό να γράφουμε τα ποίηματά μας και να τα πετάμε στο κάλαθο των αχρήστων, ποιος θα πληρώνει το χαρτί και το μελάνι, να τα δημοσιέψει.

Μας έμειναν τα ωραία κορίτσια με τα μακριά μαλλιά, και τα νέα παλικάρια, με τ’ αξούριστα γένια, άνεργοι οι περισσότεροι, μας έμειναν οι επιγραφές στις πόρτες, Ανοιχτό, Κλειστό, Σύρατε, Σπρώξτε, οι παράξενες φήμες, οι φακές, τα μακαρόνια, τα καλαμαράκια, τα σουβλάκια, τα κρασιά, για να ξεχάσουμε αυτά που χάσαμε, τις φιλενάδες μας στις ξένες χώρες, τις σπουδές μας στο εξωτερικό, και τα ηχηρά παρόμοια. Μας έμεινε ο Όμηρος, αν έχουμε καιρό να τον διαβάσουμε, ο Καβάφης, ο Εμπειρίκος, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος, ο Ελύτης, ο Καρυωτάκης, ο Καββαδίας, σας έμεινα κι εγώ, αν κάνετε έναν κόπο να με διαβάσετε.

Παναγιώτης Κονδύλης Η σημερινή Ελλάδα αποτελεί περίπτωση φθίνοντος έθνους

Από το 1997…:

Η σημερινή Ελλάδα αποτελεί ακριβώς περίπτωση φθίνοντος έθνους, το οποίο εκλαμβάνει τις έμμονες μυθολογικές του ιδέες για τον εαυτό του ως ρεαλιστική αυτεπίγνωση. Δεν είναι διόλου περίεργο ότι η ψυχολογική αυτή κατάσταση συχνότατα παρουσιάζει συμπτώματα παθολογικού αυτισμού γιατί το απαραίτητο υπόβαθρο και πλαίσιο της υγιούς αυτεπίγνωσης είναι η γνώση του ευρύτερου περιβάλλοντος κόσμου, μέσα στον οποίο καλείται να δράσει ένα ατομικό ή συλλογικό υποκείμενο, αποτιμώντας κατά το δυνατόν νηφάλια τις δυνατότητες του και υποκαθιστώντας τη νοσηρά εγωκεντρική αρχή της ηδονής με τη φυσιολογικά εγωκεντρική αρχή της πραγματικότητας. Όπως οι κατώτεροι ζωικοί οργανισμοί, έτσι και οι σημερινοί Έλληνες αντιδρούν με έντονες αντανακλαστικές κινήσεις μονάχα σ’ ό,τι τους ερεθίζει άμεσα και ειδικά· οι δηλώσεις κάποιου «φιλέλληνα» στη Χαβάη ή κάποιου «μισέλληνα» στη Γροιλανδία (κι ας μη μιλήσουμε καθόλου για τα όσα παρεμφερή μαθαίνει κανείς από τις Βρυξέλλες ή την Ουάσιγκτον) ευφραίνουν ή εξάπτουν, αναλόγως, τα πνεύματα πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα απασχολούν τα ουσιώδη, αν και συχνά αφανή, μεγέθη της πολιτικής και της οικονομίας. Επίσης ελάχιστοι φαίνεται να ενδιαφέρονται για τα πολιτικά συμπαρομαρτούντα των διαγραφόμενων οικολογικών στενωπών ή για τις προσεχείς συνέπειες της μετανάστευσης των λαών σε μια χώρα τόσο ευπαθή οικολογικά και τόσο έκθετη γεωγραφικά όσο η Ελλάδα. Όμως η έλλειψη, και μάλιστα η άρνηση, της αυτεπίγνωσης δεν φαίνεται μόνον έμμεσα στη στενότητα της πολιτικής κοσμοεικόνας, από την οποία συνήθως αφορμώνται οι συζητήσεις πάνω στην εθνική πολιτική. Φαίνεται και άμεσα, στον τρόπο διεξαγωγής αυτών των συζητήσεων. Στο επίκεντρό τους βρίσκονται δηλ. περισσότερο ή λιγότερο θεμελιωμένες σκέψεις και γνώμες για το ποιά τροπή θα πάρει αυτή ή εκείνη η συγκεκριμένη εξέλιξη και για το αν αυτή ή εκείνη η ενέργεια ενδείκνυται ή όχι, πράγμα πού συχνότατα οδηγεί στη γνωστή και προσφιλή πολιτικολογία και τραπεζορητορεία. Δεν θίγεται όμως ο ακρογωνιαίος λίθος κάθε πολιτικής προβληματικής: ποιά είναι η ταυτότητα και η οντότητα του πολιτικού υποκειμένου, για τις πράξεις, τις παραλείψεις και το μέλλον του οποίου γίνεται λόγος; Πιο συγκεκριμένα: ποιά είναι η σημερινή φυσιογνωμία της Ελλάδας και τι προκύπτει απ’ αυτήν ως προς την ικανότητά της να ασκήσει εθνική πολιτική μέσα στις σημερινές πλανητικές συνθήκες; Η εσωτερική αποσύνθεση, την οποία κανείς αφήνει να προχωρήσει όσο δεν φαίνεται ν’ αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο, του στερεί τα απαιτούμενα μέσα και περιθώρια ελιγμών όταν η ανάγκη σφίγγει. Υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι μόλις εμφανισθεί στο διεθνές προσκήνιο η Ελλάδα (ολόκληρη Ελλάδα!) και υψώσει τη φωνή για τα δίκαιά της, η κοινωνία των εθνών θα αφήσει τις δικές της έγνοιες και θα ενδιαφερθεί για τα ελληνικά αιτήματα, περίπου αποσβολωμένη από την ηθική λάμψη τους. Η προβολή της εξ ορισμού ανώτερης ηθικής διάστασης φαίνεται να απαλλάσσει από τους ταπεινούς μόχθους και τους παραζαλιστικούς λαβυρίνθους της συγκεκριμένης πολιτικής, φαίνεται δηλ. ότι αρκεί να έχει κανείς το δίκαιο με το μέρος του για να έχει κάνει σχεδόν τα πάντα, όσα εξαρτώνται απ’ αυτόν. Στον υπόλοιπο κόσμο εναπόκειται να αντιληφθεί το ελληνικό δίκαιο και να πράξει ανάλογα. Η ελληνική πλευρά συχνότατα θεώρησε και θεωρεί ως αδιανόητο ότι οι άλλοι μπορούν να έχουν (ειλικρινά ή όχι) διαφορετική αντίληψη για το τι είναι δίκαιο· επίσης δυσκολευόταν και δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με τη σκέψη ότι οι άλλοι δεν παίρνουν πάντα τοις μετρητοίς τους ισχυρισμούς της κι ότι χρησιμοποιούν και άλλες πηγές πληροφοριών ή ακούνε και άλλες απόψεις. Εκείνο όμως πού προ παντός αρνείται να κατανοήσει σε μόνιμη βάση η ελληνική πλευρά, καθώς έχει αυτοπαγιδευθεί στις υπεραναπληρώσεις των ηθικολογικών άλλοθι, είναι ότι κάθε ισχυρισμός και κάθε διεκδίκηση μετρούν μόνο τόσο, όσο και η εθνική οντότητα πού στέκει πίσω τους. Όποιος λ.χ. μονίμως επαιτεί δάνεια και επιδοτήσεις για να χρηματοδοτήσει την οκνηρία και την οργανωτική του ανικανότητα δεν μπορεί να περιμένει ότι θα εντυπωσιάσει ποτέ κανέναν με τα υπόλοιπα «δίκαιά» του. Ούτε μπορεί κανείς να περιμένει ότι θα ληφθεί ποτέ σοβαρά υπ’ όψιν μέσα στο διεθνές πολιτικό παιγνίδι, αν δεν έχει κατανοήσει, και αν δεν συμπεριφέρεται έχοντας κατανοήσει, ότι, πίσω και πέρα από τις μη δεσμευτικές διακηρύξεις αρχών ή τις αόριστες φιλοφρονήσεις, τις φιλίες ή τις έχθρες τις δημιουργεί και τις παγιώνει η σύμπτωση ή η απόκλιση των συμφερόντων. Όμως στη βάση αυτή μπορεί να κινηθεί μόνον όποιος έχει την υλική δυνατότητα να προσφέρει τόσα, όσα ζητά ως αντάλλαγμα. Με άλλα λόγια: οι κινήσεις στο πολιτικό-διπλωματικό πεδίο αποδίδουν όχι ανάλογα με το «δίκαιο», το οποίο άλλωστε η κάθε πλευρά ορίζει για λογαριασμό της, αλλά ανάλογα με το ιστορικό και κοινωνικό βάρος των αντίστοιχων συλλογικών υποκειμένων, το οποίο όλοι αποτιμούν κατά μέσον όρο παρόμοια, όπως γίνεται και με τα εμπορεύματα στην αγορά. Επί πλέον καμμιά προστασία και καμμιά συμμαχία δεν κατασφαλίζει τελειωτικά οποίον βρίσκεται μαζί της σε σχέση μονομερούς εξάρτησης. Η αξία μιας συμμαχίας για μιαν ορισμένη πλευρά καθορίζεται από το ειδικό βάρος της πλευράς αυτής μέσα στο πλαίσιο της συμμαχίας. Ισχυροί σύμμαχοι είναι άχρηστοι σ’ όποιον δεν διαθέτει ό ίδιος σεβαστό ειδικό βάρος, εφ’ όσον ανάλογα με τούτο εδώ αυξομειώνεται το ενδιαφέρον των ισχυρών. Ίσως να θεωρεί κανείς «απάνθρωπα» και λυπηρά αυτά τα δεδομένα ? αν όμως ασκεί εθνική πολιτική αγνοώντας τα, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί σε μια κατάσταση όπου τη λύπη για την ηθική κατάπτωση των άλλων θα τη διαδεχθεί ο θρήνος για τις δικές του συμφορές. Η παρατήρηση αυτή μας φέρνει στη δεύτερη από τις δύο μεγάλες φάσεις της εθνικής συρρίκνωσης του ελληνισμού σ’ αυτόν τον αιώνα. Αν η πρώτη είχε κυρίως γεωπολιτικό χαρακτήρα, η δεύτερη, πού άρχισε μετά τη σχετική ολοκλήρωση της πρώτης, χαρακτηρίζεται από τα συμπτώματα και τα συμπαρομαρτούντα ενός παρασιτικού καταναλωτισμού αδιάφορου για τις μακροπρόθεσμες εθνικές του επιπτώσεις, ιδιαίτερα σ’ ό,τι αφορά την ανεξαρτησία της χώρας και την αυτοτέλεια των εθνικών της αποφάσεων. Τον καταναλωτισμό αυτόν δεν τον ονομάζουμε παρασιτικό για να τον υποβιβάσουμε ηθικά, αντιπαρατάσσοντάς του «ανώτερα» και «πνευματικά» ιδεώδη ζωής, όπως κάνουν διάφοροι διανοούμενοι. Θα ήταν εξωπραγματικό και ανόητο να θέλει να αποκόψει κανείς τον ελληνικό λαό στο σύνολό του από τις νέες δυνατότητες της παραγωγής και της τεχνολογίας — και επί πλέον θα ήταν και επικίνδυνο, γιατί μια τέτοια αποκοπή θα συμβάδιζε με μια γενικότερη οικονομική και στρατιωτική καθυστέρηση. Ό όρος «παρασιτικός καταναλωτισμός» χρησιμοποιείται εδώ στην κυριολεξία του για να δηλώσει ότι η σημερινή Ελλάδα, όντας ανίκανη να παραγάγει η ίδια όσα καταναλώνει και μην έχοντας αρκετή αυτοσυγκράτηση — και αξιοπρέπεια — ώστε να μην καταναλώνει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να παραγάγει η ίδια, προκειμένου να καταναλώσει παρασιτεί, και μάλιστα σε διπλή κατεύθυνση: παρασιτεί στο εσωτερικό, που υποθηκεύει τους πόρους του μέλλοντος μετατρέποντάς τους σε τρέχοντα τοκοχρεολύσια, και παρασιτεί προς τα έξω, που έχει επίσης δανεισθεί υπέρογκα ποσά όχι για να κάνει επενδύσεις μελλοντικά καρποφόρες αλλά κυρίως για να πληρώσει με αυτά τεράστιες ποσότητες καταναλωτικών αγαθών, τις οποίες και πάλι εισήγαγε από το εξωτερικό. Η εξέλιξη αυτή συντελέσθηκε στο πλαίσιο της μεταπολεμικής προοδευτικής διαπλοκής των διεθνών οικονομικών διαδικασιών γενικά και των ευρωπαϊκών οικονομιών ειδικότερα, ωστόσο θα ήταν λάθος να τη θεωρήσουμε ως ειμαρμένη πού ενέσκηψε πάνω σε μιαν αδύνατη κι ανυπεράσπιστη Ελλάδα, αιχμαλωτισμένη ανέκκλητα στα δίχτυα του «διεθνούς κεφαλαίου». Τέτοιες φαινομενικά περισπούδαστες εξηγήσεις προσφέρουν όσοι οχυρώνονται πίσω από την αγοραία «αριστερή» και «φιλολαϊκή» ρητορική, αρνούμενοι να αναμετρήσουν το μέγεθος των δικών τους ευθυνών, το βάθος των συντελεστών της σημερινής εθνικής κρίσης και την οδυνηρότητα των πιθανών διεξόδων απ’ αυτήν. Οι πρωταρχικοί λόγοι, πού έθεσαν σε κίνηση τη διαδικασία της εθνικής εκποίησης και της συναφούς πολιτικής αποδυνάμωσης της Ελλάδας σε διεθνές επίπεδο, είναι ενδογενείς και ανάγονται στη λειτουργία του πολιτικού της συστήματος και στη συμπεριφορά όλων των υποκειμενικών του παραγόντων. Με άλλα λόγια: το ελληνικό κοινωνικό και πολιτικό σώμα στο σύνολο του επωφελήθηκε από τη μεταπολεμική πρωτοφανή ανάπτυξη της διεθνούς οικονομίας και άντλησε βραχυπρόθεσμα ωφελήματα απ’ αυτή με αντάλλαγμα τον μακροπρόθεσμο υποβιβασμό της Ελλάδας στην κλίμακα του διεθνούς καταμερισμού της εργασίας και συνάμα τη γενική εθνική της υποβάθμιση. Αυτό έγινε με τη μορφή ενός σιωπηρού, αλλά διαρκούς και κατά μέγα μέρος συνειδητού και επαίσχυντου κοινωνικού συμβολαίου, στο πλαίσιο του οποίου η εκάστοτε πολιτική ηγεσία — «δεξιά», «φιλελεύθερη» ή «σοσιαλιστική», κοινοβουλευτική ή δικτατορική: στο κρίσιμο τούτο σημείο οι αποκλίσεις υπήρξαν ελάχιστες — ανέλαβε τη λειτουργία να ενισχύει γρήγορα και παρασιτικά τις καταναλωτικές δυνατότητες του «λαού» με αντίτιμο την πολιτική του εύνοια ή ανοχή, ήτοι τη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας και την κάρπωση των συναφών κοινωνικών και υλικών προνομίων. Βεβαίως, η συναλλαγή αυτή χαρακτήριζε τον ελληνικό κοινοβουλευτισμό από τα γεννοφάσκια του, όμως η πρωτοφανής μεταπολεμική διεθνής οικονομική συγκυρία της προσέδωσε δυνατότητες επίσης πρωτοφανείς: προς άγρα και συγκράτηση της εκλογικής πελατείας μπορούσαν τώρα να προσφερθούν όχι απλώς ανιαρές κρατικές θέσεις, αλλά επί πλέον πολύχρωμες μάζες καταναλωτικών αγαθών και πλήθος δελεαστικών καταναλωτικών δυνατοτήτων. Ενώ όμως η πρώτη προσφορά συνεπαγόταν κυρίως την εκποίηση του κρατικού μηχανισμού και των κρατικών πόρων στην εσωτερική αγορά, η δεύτερη — και πιο πλουσιοπάροχη — απέληγε με εσωτερική αναγκαιότητα στο ξεπούλημα ολόκληρου τού έθνους στη διεθνή αγορά. Αυτό το ξεπούλημα άρχισε με τα μεγάλα, αντίδρομα και ταυτοχρόνως συμπληρωματικά, κύματα της μετανάστευσης και του τουρισμού, για να κορυφωθεί, αλλάζοντας αισθητά όψη και συναισθηματική επένδυση, στην αγορά αυστριακών μπισκότων για σκύλους και στην οργάνωση τριήμερων ταξιδιών στο Λονδίνο για ψώνια, κατασταλάζοντας ενδιαμέσως παχυλές επιδοτήσεις μιας περιττής αγροτικής παραγωγής και την περαιτέρω διόγκωση μιας ημιπαράλυτης δημοσιοϋπαλληλίας. Ποτέ άλλοτε το κράτος και το έθνος δεν βρέθηκαν, χάρη στην απλόχερη μεσολάβηση του «πολιτικού κόσμου», σε τόσο αγαστή σύμπνοια με τον χαρτοπαίχτη της επαρχίας και με το τσόκαρο των Αθηνών. Ο παρασιτικός καταναλωτισμός, όπως τον ορίσαμε παραπάνω, προκάλεσε μια τέτοια διασπάθιση πόρων, ιδιαίτερα στη δεκαετία του 1980, ώστε η στενότητα των πόρων θα ακολουθεί στο εξής, και για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, την ελληνική εθνική πολιτική σαν βαριά σκιά. Οι σημερινές, και οι αναπόδραστες αυριανές, προσπάθειες του «πολιτικού κόσμου» για τη λύση αυτού του πιεστικού προβλήματος δεν αποτελούν διαρθρωτική του αντιμετώπιση, παρά κατά βάθος αποσκοπούν στη δημιουργία συνθηκών πρόσκαιρης ανακούφισης πού θα επιτρέψουν ξανά την ανακύκλωση του προηγούμενου φαύλου παιγνιδιού μεταξύ κομμάτων και ψηφοφόρων. Είναι περιττό να εξηγήσουμε ποιες μακροπρόθεσμες συνέπειες έχει η υφιστάμενη σήμερα στενότητα των πόρων για το μέλλον τού έθνους, δηλ. για την οικονομική ανταγωνιστικότητα του, για την παιδεία του και για την άμυνα του. Εξ αιτίας της στενότητας τούτης η Ελλάδα ξεκινά τον αγώνα δρόμου στην αρχόμενη πολυτάραχη φάση της πλανητικής πολιτικής με ένα επί πλέον σημαντικότατο μειονέκτημα. Η οικονομική της υποπλασία, η οποία χρηματοδοτήθηκε και εξωραΐσθηκε καταναλωτικά με την εκτεταμένη απώλεια της οικονομικής της ανεξαρτησίας, θα περιορίσει πολύ τα περιθώρια των πολιτικών της επιλογών και δραστηριοτήτων, προ παντός όταν θα συγκρουσθούν οι δικές της θέσεις με εκείνες των Ευρωπαίων και άλλων χρηματοδοτών της. Για τη σύγκρουση αυτή, η οποία, δεν αποκλείεται κάποτε να πάρει εκρηκτικές διαστάσεις, θα πούμε μερικά πράγματα αμέσως παρακάτω. Πάντως την πορεία και την έκβασή της τις προδιαγράφει η σημερινή εικόνα της Ελλάδας στον διεθνή, και προ παντός στον κοινοτικό ευρωπαϊκό χώρο. Θα πρέπει κανείς, όπως συμβαίνει κατά κανόνα στη μακάρια ελληνική επικράτεια, να αγνοεί τον χώρο αυτόν ή να έχει πάθει αθεράπευτη εθνικιστική τύφλωση και κώφωση για να μη γνωρίζει ότι στα μάτια των εταίρων της η Ελλάδα είναι σήμερα ένας ανεπιθύμητος παρείσακτος, ένας αναξιοπρεπής επαίτης, ο οποίος ζητά δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο προκειμένου να καταναλώνει πολύ περισσότερα απ’ όσα του επιτρέπουν οι παραγωγικές του δυνατότητες και η παραγωγικότητα της εργασίας του, και ο οποίος επί πλέον, για να διασφαλίσει την παρασιτική του ευημερία, δεν διστάζει να ελίσσεται και να εξαπατά, ενώ ο επαρχιωτισμός και ο ενίοτε παιδικός εγωκεντρισμός του δεν του επέτρεψαν ποτέ να διατυπώσει κάποια ουσιώδη σκέψη ή πρόταση γενικού ευρωπαϊκού ή διεθνούς ενδιαφέροντος. Δεν έχει σημασία αν την εικόνα τούτη τη συμμερίζονται όλοι ανεξαιρέτως και αν ευσταθούν όλες της οι λεπτομέρειες ? βαρύνουσα πολιτική σημασία έχει η γενική της διάδοση και προ παντός η γενική συμφωνία της με τα πραγματικά δεδομένα. Εδώ ήδη φαίνεται καθαρότατα η βαθειά εσωτερική σχέση ανάμεσα στην πολιτική του παρασιτικού καταναλωτισμού και στις τύχες της χώρας μέσα στην κοινωνία των εθνών. Οι απωθητικοί και αντισταθμιστικοί μηχανισμοί, με τη βοήθεια των οποίων η πολυδαίδαλη και πολυμήχανη νεοελληνική ψυχή παρακάμπτει τους εξευτελισμούς χωρίς ποτέ να τους υπερνικήσει κατά μέτωπο, είναι παλαιοί, δοκιμασμένοι και γνωστοί. Επειδή ο επαίτης κατάγεται, γεωγραφικά τουλάχιστον, από τον τόπο του Περικλή, πιστεύει ο ίδιος ότι δικαιούται να εμφανίζεται με χλαμύδα, τη λευκότητα της οποίας τίποτε, ούτε καν κατάφωρες παραχαράξεις και καταχρήσεις, δεν θα μπορούσε να σπιλώσει. Παράλληλα, οι περιοδικές πατριωτικές εξάρσεις ή αψιθυμίες, από διάφορες αφορμές, επιτρέπουν την ψυχολογικά βολική υπερκάλυψη της εθνικά ολέθριας συλλογικής πρακτικής από το υψιπετές εθνικό φρόνημα, της κοντόθωρης ευδαιμονιστής δραστηριότητας από το μετέωρο παραλήρημα. Επίσης καθιστούν δυνατή την ψευδαίσθηση της ομοψυχίας όταν οι ατομικές βλέψεις και οι προσωπικές επιδιώξεις στην πραγματικότητα αποκλίνουν τόσο, ώστε είναι πια δυσχερέστατο να συντονισθούν με καθοριστικό άξονα τις επιταγές μιας μακρόπνοης εθνικής πολιτικής. Η κραυγαλέα επίδειξη ομοψυχίας υποκαθιστά έτσι την ύπαρξη πρακτικά δεσμευτικής και αποδοτικής ομογνωμίας πάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα και συγκεκριμένες λύσεις. Έτσι, ό,τι θα έπρεπε ν’ αποτελεί ψυχολογικό θεμέλιο για την άσκηση εθνικής πολιτικής μετατρέπεται σε ψυχολογικό άλλοθι για τη ματαίωση των προϋπο­θέσεών της, καθώς η διαρκής πατριωτική μέθη εμποδίζει μόνιμα τους ευτυχείς φορείς της να αποκρυσταλλώσουν τη ρητορική εθελοθυσία τους σε κοινές πραγματιστικές πολιτικές αποφάσεις, ήτοι σε μία κατανομή ευθυνών, εργασιών, προσφορών και απολαβών μέσα σ’ ένα μακρόχρονο και δεσμευτικό πρόγραμμα εθνικής επιβίωσης. Όσο περισσότερο η συζήτηση μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση τέτοιων αποφάσεων, τόσο γρηγορότερα η μέθη ξεθυμαίνει για να επικρατήσει και πάλι η ατομική ή «κλαδική» λογική του παρασιτικού καταναλωτισμού. Ως συνδετικός ιστός και ως κοινός παρονομαστής απομένει έτσι μία γαλανόλευκος πομφόλυξ. Το γεγονός, το οποίο περιπλέκει αφάνταστα τη σημερινή ελληνική κατάσταση, κάνοντάς τη να φαίνεται κατ’ αρχήν αδιέξοδη, είναι ότι η υπέρβαση του παρασιτικού καταναλωτισμού ειδικότερα και του κοινωνικού και ιστορικού παρασιτισμού γενικότερα, η εκλογίκευση της οικονομίας και της εθνικής προσπάθειας στο σύνολο της, δεν προσκρούουν απλώς στα οργανωμένα συμφέροντα μιας μειοψηφίας, η οποία στο κάτω-κάτω θα μπορούσε να παραμερισθεί με οποιαδήποτε μέσα και προ παντός με τη συμπαράσταση της μεγάλης πλειοψηφίας. Τα πράγματα είναι ακριβώς αντίστροφα. Η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού όλων των κοινωνικών στρωμάτων έχει εν τω μεταξύ συνυφάνει, κατά τρόπους κλασσικά απλούς ή απείρως ευρηματικούς, την ύπαρξη και τις απασχολήσεις της με τη νοοτροπία και με την πρακτική του παρασιτικού καταναλωτισμού και του κοινωνικού παρασιτισμού. Για να ακριβολογήσουμε, βέβαια, πρέπει να προσθέσουμε ότι σε σχέση με τη σύγχρονη Ελλάδα η έννοια του παρασιτισμού μόνον οξύμωρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί: γιατί εδώ δεν πρόκειται για έναν λίγο-πολύ υγιή εθνικό κορμό, ο οποίος έχει αρκετές περισσές ικμάδες ώστε να τρέφει και μερικά παράσιτα ποσοτικώς αμελητέα, παρά για ένα πλαδαρό σώμα πού παρασιτεί ως σύνολο εις βάρος ολόκληρου του εαυτού του, ήτοι τρώει τις σάρκες του και συχνότατα και τα περιττώματα του. Οι κοινωνικές και ατομικές συμπεριφορές, πού ευδοκιμούν μοιραία σε τέτοιο μικροβιολογικό περιβάλλον, συμφυρόμενες με ζωτικότατα κατάλοιπα αιώνων ραγιαδισμού, βαλκανικού πατριαρχισμού και πελατειακού κοινοβουλευτισμού, αποτελούν την άκρα αντίθεση και τον κύριο φραγμό προς κάθε σύλληψη και λύση των προβλημάτων της εθνικής επιβίωσης πάνω σε βάση μακροπρόθεσμης και οργανωμένης συλλογικής προσπάθειας. Η σημερινή ψυχοπνευματική εξαθλίωση του ελληνικού λαού στο σύνολο του δεν νοείται ωστόσο εδώ με τη στενή σημασία των διαφόρων ηθικολόγων, παρά πρωταρχικά ως μέγεθος πολιτικό: έγκειται στην επίμονη και ιδιοτελή παραγνώριση της αδήριτης σχέσης πού υφίσταται ανάμεσα σε απόδοση και απόλαυση, και κατ’ επέκταση στην αδιαφορία απέναντι στην υπονόμευση του εθνικού μέλλοντος εξ αιτίας απολαύσεων μη καλυπτομένων από αντίστοιχη απόδοση. Ως ελαφρυντικό πρέπει ίσως να θεωρήσει κανείς ότι οι πλείστοι Έλληνες δεν γνωρίζουν καν τι σημαίνει «απόδοση» με τη σύγχρονη έννοια και συχνά πιστεύουν ότι αποδίδουν μόνο και μόνο επειδή ιδροκοπούν, φωνασκούν και τρέχουν από το πρωί ως το βράδυ. Όμως αυτό ελάχιστα μεταβάλλει το πρακτικό αποτέλεσμα. Η δυσαρμονία απόλαυσης και απόδοσης ήταν ανεκτή όσο η απόλαυση ήταν γλίσχρα και όσο η απόδοση δεν μετριόταν πάντα με τα μέτρα των προηγμένων ανταγωνιστικών οικονομιών. Αλλά στις τελευταίες δεκαετίες μεταστράφηκαν και οι δύο αυτοί όροι: τα οικονομικά σύνορα έπεσαν, τουλάχιστον σ’ ό,τι άφορα το μέτρο της απόδοσης, εφ’ όσον δεν είναι δυνατό να αποτιμώνται με άλλο μέτρο απόδοσης τα (συνεχώς αυξανόμενα) εισαγόμενα και με άλλο τα εξαγόμενα, κι επομένως όποιος θέλει να εισαγάγει χωρίς να ξεπουληθεί πρέπει να εξαγάγει ίση απόδοση, οι αντιλήψεις για το τι σημαίνει απόλαυση προσανατολίσθηκαν, πάλι, μαζικά στα πρότυπα των προηγμένων καταναλωτικών κοινωνιών, έτσι ώστε η απόσταση απ’ αυτά να γίνεται από τους πλείστους αισθητή ως στέρηση. Έτσι η διάσταση ανάμεσα σε απόλαυση και απόδοση έγινε εκρηκτική, με αποτέλεσμα τον τελευταίο καιρό να ξαναγίνουν επίκαιρες ορισμένες στοιχειώδεις οικονομικές αλήθειες πού η Ελλάδα νόμιζε ότι τις είχε ξεπεράσει με την απλή μέθοδο του δανεισμού. Με δεδομένες όμως τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές πού επισημάναμε παραπάνω, οι αλήθειες αυτές δεν επενέργησαν ως καταλύτης παραγωγικών ενεργειών, παρά μάλλον ως καταλύτης αντεγκλήσεων, η στειρότητα των οποίων επέτεινε τη συλλογική αμηχανία και αβουλία. Πράγματι, για όποιον δεν είναι εξ επαγγέλματος και ιδιοτελώς υποχρεωμένος (λ.χ. ως πολιτικός) να τρέφει και να διαδίδει ψευδαισθήσεις, είναι προφανές ότι η χώρα βυθίζεται στον κοινωνικό λήθαργο και στη συλλογική απραξία, ήτοι η κοινωνική πράξη έχει υποκατασταθεί από αντανακλαστικές κινήσεις: το νευρόσπαστο κινείται κι αυτό, όμως δεν πράττει. Η αίσθηση της αποσύνθεσης είναι γενική και δεσπόζει σε όλες τις συζητήσεις, ενώ η εξ ίσου διάχυτη δυσφορία εκτονώνεται όλο και ευκολότερα, όλο και συχνότερα σε προκλητική επιθετικότητα και σε επιδεικτική χυδαιότητα.

Μας αποκαλούν αποτυχημένους…

Του Σλαβόι Ζίζεκ

Ομιλία στη γενική συνέλευση των Αμερικανών «αγανακτισμένων»
Μας αποκαλούν αποτυχημένους αλλά οι πραγματικοί αποτυχημένοι βρίσκονται εκεί κάτω στη Γουόλ Στριτ. Διασώθηκαν χάρη στα δικά μας χρήματα. Μας αποκαλούν σοσιαλιστές αλλά σε αυτή τη χώρα υπάρχει πάντα σοσιαλισμός για τους πλούσιους. Μας λένε ότι δεν σεβόμαστε την ιδιωτική ιδιοκτησία. Όμως η κρίση του 2008 έχει καταστρέψει ιδιωτική ιδιοκτησία που ακόμη και αν θέλαμε να καταστρέψουμε θα έπρεπε να εργαζόμαστε νυχθημερόν για εβδομάδες. Μας αποκαλούν ονειροπαρμένους. Όμως οι πραγματικοί ονειροπαρμένοι είναι εκείνοι που νομίζουν ότι τα πράγματα θα παραμείνουν έτσι για πάντα. Δεν είμαστε ονειροπαρμένοι. Είμαστε το ξύπνημα από ένα όνειρο που μετατρέπεται σε εφιάλτη.
Δεν καταστρέφουμε τίποτε. Γινόμαστε μόνο μάρτυρες του τρόπου με τον οποίο το σύστημα καταστρέφει τον εαυτό του. Όλοι γνωρίζουμε την κλασική σκηνή από τα κινούμενα σχέδια. Η γάτα περνά τον γκρεμό και συνεχίζει να περπατά αγνοώντας το γεγονός ότι δεν πατάει πια στο έδαφος. Μόνο όταν κοιτάει κάτω και συνειδητοποιεί πού βρίσκεται αρχίζει να πέφτει. Αυτό συμβαίνει σήμερα. Λέμε στους τύπους της Γουόλ Στριτ “Ε, κοιτάξτε κάτω!”.
Στα μέσα Απριλίου, η κινεζική κυβέρνηση απαγόρευσε από την τηλεόραση, τις ταινίες και τα μυθιστορήματα κάθε αναφορά σε εναλλακτικές πραγματικότητες και ταξίδια στον χρόνο. Είναι ένα καλό σημάδι για την Κίνα. Οι άνθρωποι εκεί εξακολουθούν να ονειρεύονται εναλλακτικές καταστάσεις επομένως η εξουσία πρέπει να απαγορεύσει αυτά τα όνειρα. Εδώ, δεν χρειάζονται απαγορεύσεις τέτοιου είδους, καθώς το κυρίαρχο σύστημα έχει καταστείλει ακόμη και τη δυνατότητα μας να ονειρευόμαστε. Κοιτάξτε τις ταινίες που βλέπουμε όλη την ώρα. Είναι εύκολο να φανταστείς το τέλος του κόσμου. Ένας αστεροειδείς καταστρέφει κάθε μορφή ζωής πάνω στη Γη και τα λοιπά. Δεν μπορείς όμως να φανταστείς το τέλος του καπιταλισμού.
Τι κάνουμε επομένως εδώ; Θα σας πω ένα υπέροχο, παλιό ανέκδοτο από τα χρόνια του κομμουνισμού. Στέλνουν έναν τύπο από την Ανατολική Γερμανία στη Σιβηρία. Ξέρει ότι τα γράμματα του θα περνούν από λογοκρισία γι αυτό και λέει στους φίλους του: “Ας φτιάξουμε ένα κώδικα. Αν τα γράμματα μου είναι με μπλε μελάνι αυτό θα σημαίνει ότι θα γράφω την αλήθεια. Αν είναι με κόκκινο μελάνι τότε όλα θα είναι ψέματα”. Ύστερα από ένα μήνα, οι φίλοι του λαμβάνουν το πρώτο γράμμα και είναι με μπλε μελάνι. Γράφει: “Όλα εδώ είναι υπέροχα, υπάρχει καλό φαγητό, τα σινεμά δείχνουν ωραίες ταινίες, τα διαμερίσματα είναι ευρύχωρα και πολυτελή. Το μόνο που μας λείπει είναι το κόκκινο μελάνι”.

Έτσι ζούμε και εμείς σήμερα. Έχουμε όλες τις ελευθερίες που θέλουμε. Αλλά αυτό που μας λείπει είναι το κόκκινο μελάνι: η γλώσσα που θα μας βοηθήσει να εκφράσουμε την έλλειψη ελευθερίας μας. Ο τρόπος που μας μαθαίνουν να μιλάμε για την ελευθερία -ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας κ.λπ.- πλαστογραφεί την έννοια της ελευθερίας. Και αυτό είναι που κάνετε όλοι εσείς εδώ. Δίνετε σε όλους μας το κόκκινο μελάνι.

Υπάρχει βέβαια ένας κίνδυνος. Μην ερωτευτείτε τους εαυτούς σας. Περνάμε ωραία εδώ πέρα αλλά καλό είναι να θυμόμαστε ότι τα πανηγύρια τελειώνουν γρήγορα. Εκείνο που μετράει είναι η επόμενη ημέρα, αυτό που θα κάνουμε όταν θα πρέπει να επιστρέψουμε στην καθημερινή ζωή μας. Θα έχει αλλάξει κάτι; Δεν πρέπει να αναπολείτε αυτές τις ημέρες και να λέτε “ήμασταν νέοι και ήταν όμορφα”. Θυμηθείτε ότι το βασικό μας μήνυμα είναι “Μπορούμε να σκεφτόμαστε εναλλακτικές”.
Αν ο κανόνας σπάσει, τότε θα δούμε ότι δεν ζούμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο. Έχουμε όμως μπροστά μας πολύ δρόμο. Και υπάρχουν πραγματικά δύσκολα ζητήματα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Ξέρουμε τι δεν θέλουμε. Τι είναι όμως αυτό που θέλουμε; Ποιο είδος κοινωνική οργάνωση μπορεί να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό; Τι είδους νέες ηγεσίες θέλουμε;
Να θυμάστε. Το πρόβλημα δεν είναι η διαφθορά ή η απληστία. Το πρόβλημα είναι το σύστημα. Σε αναγκάζει να είσαι διεφθαρμένος. Και να προσέχετε όχι μόνο τους εχθρούς αλλά και τους υποκριτές φίλους που ήδη προσπαθούν να νερώσουν αυτή τη διαδικασία. Με τον ίδιο τρόπο που βρίσκει κανείς καφέ χωρίς καφεΐνη, μπίρα χωρίς αλκοόλ και παγωτό χωρίς λιπαρά, θα προσπαθήσουν να μετατρέψουν τις κινητοποιήσεις σας σε μια ακίνδυνη, ηθική διαμαρτυρία. Μια διαδικασία χωρίς καφεΐνη. Όμως βρισκόμαστε εδώ επειδή έχουμε μπουχτίσει από έναν κόσμο όπου μας προσφέρει ικανοποίηση η ανακύκλωση κουτιών κόκα κόλα, η προσφορά μερικών δολαρίων σε φιλανθρωπίες και η αγορά καφέ από την αλυσίδα Στάρμπακς που δίνει το 1% σε λιμοκτονούντα παιδιά του τρίτου κόσμου. Αφού εξόρισαν τις θέσεις εργασίας και τα βασανιστήρια, τώρα προσπαθούν να κάνουν το ίδιο και με την πολιτική. Και εμείς τη θέλουμε πίσω.
Δεν είμαστε κομμουνιστές αν ο κομμουνισμός σημαίνει το σύστημα που κατέρρευσε το 1990. Ας θυμηθούμε άλλωστε ότι εκείνοι οι κομμουνιστές είναι σήμερα οι πιο αποτελεσματικοί και αδίστακτοι καπιταλιστές. Στη σημερινή Κίνα, έχουμε έναν καπιταλισμό που είναι ακόμη πιο δυναμικός και από τον αμερικανικό αλλά δεν χρειάζεται δημοκρατία. Πράγμα που σημαίνει ότι όταν επικρίνετε τον καπιταλισμό, να μην αφήνετε να σας εκβιάζουν με το επιχείρημα ότι στρέφεστε ενάντια στη δημοκρατία. Ο γάμος της δημοκρατίας με τον καπιταλισμό έχει τελειώσει. Και η αλλαγή είναι εφικτή.
Τι αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως δυνατό; Ας παρακολουθήσουμε τα ΜΜΕ. Από τη μία πλευρά, στην τεχνολογία και τη σεξουαλικότητα, όλα φαίνονται δυνατά. Μπορείς να ταξιδέψεις στο φεγγάρι, μπορείς να γίνεις αθάνατος μέσω της βιογενετικής, μπορείς να κάνεις σεξ με ζώα ή οτιδήποτε. Όταν όμως κοιτάξεις στο πεδίο της κοινωνίας ή της οικονομίας θα δεις ότι εκεί σχεδόν όλα θεωρούνται αδύνατα. Θέλεις να αυξήσεις λίγο τη φορολόγηση των πλουσίων. Σου λένε ότι είναι αδύνατο. Θα χάσουμε ανταγωνιστικότητα. Θέλεις περισσότερα κονδύλια για την υγεία. Σου λένε: “Αδύνατο, κάτι τέτοιο σημαίνει ολοκληρωτικό κράτος”.
Κάτι πάει στραβά σε ένα κόσμο που υπόσχεται την αθανασία αλλά αρνείται να ξοδέψει έστω και λίγα περισσότερα για το σύστημα υγείας. Ίσως θα έπρεπε να επαναπροσδιορίσουμε τις προτεραιότητες μας. Δεν θέλουμε ένα υψηλότερο επίπεδο ζωής. Θέλουμε ένα καλύτερο επίπεδο ζωής. Η μόνη έννοια κατά την οποία είμαστε κομμουνιστές είναι ότι νοιαζόμαστε για τη δημόσια σφαίρα. Την δημόσια σφαίρα της φύσης. Τη δημόσια σφαίρα που ιδιωτικοποιείται από τα πνευματικά δικαιώματα. Τη δημόσια σφαίρα της βιογενετικής. Για αυτό, και μόνο για αυτό, πρέπει να αγωνιστούμε.
Ο κομμουνισμός απέτυχε αλλά τα προβλήματα της δημόσιας σφαίρας παραμένουν. Μας κατηγορούν ότι είμαστε αντιαμερικανοί. Όμως θα πρέπει να θυμίσουμε κάτι στους συντηρητικούς φονταμενταλιστές που ισχυρίζονται ότι είναι γνήσιοι Αμερικανοί. Τι είναι ο χριστιανισμός; Είναι το Άγιο Πνεύμα. Και τι είναι αυτό; Είναι η ισόνομη κοινότητα των πιστών που συνδέονται με δεσμούς αγάπης και που διαθέτουν μόνο τη δική τους ελευθερία και ευθύνη για να το κάνουν. Με αυτή την έννοια, το άγιο πνεύμα είναι εδώ αυτή τη στιγμή. Και πιο κάτω, στην Γουόλ Στριτ βρίσκονται οι παγανιστές που λατρεύουν βλάσφημα είδωλα.
Επομένως το μόνο που χρειαζόμαστε είναι υπομονή. Και το μόνο που θα πρέπει να φοβόμαστε είναι ο κίνδυνος να επιστρέψουμε στα σπίτια μας και να συναντιόμαστε μια φορά τον χρόνο πίνοντας μπίρες και να αναπολούμε νοσταλγικά “τι ωραία που ήταν εδώ πέρα”. Υποσχεθείτε στους εαυτούς σας ότι αυτό δεν θα συμβεί. Ξέρουμε ότι οι άνθρωποι συχνά επιθυμούν κάτι που δεν θέλουν πραγματικά. Μη φοβάστε να θελήσετε πραγματικά αυτό που επιθυμείτε. Σας ευχαριστώ.

Ας δώσουµε κόκκινο µελάνι στους διαδηλωτές της Wall Street! του Σλάβοϊ Ζίζεκ

Σκεπτόµενος τις διαµαρτυρίες του κινήµατος «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» και τις ανάλογες εκδηλώσεις κατακραυγής σε ολόκληρο τον κόσµο, θυµήθηκα ότι πριν από µερικά χρόνια ο βρετανός συγγραφέας Τζον Μπέργκερ έγραψε ότι «τα πλήθη των ανθρώπων έχουν απαντήσεις σε ερωτήµατα που δεν έχουν τεθεί ακόµη…
Τα ερωτήµατα δεν έχουν τεθεί ακόµη επειδή το να τα θέσουµε απαιτεί λέξεις και έννοιες που ακούγονται σαν αληθινές, και αυτές που χρησιµοποιούνται τώρα για να κατονοµάσουν γεγονότα κατάντησαν κενές νοήµατος:
 
∆ηµοκρατία, Ελευθερία, Παραγωγικότητα κ.λπ. Με νέες έννοιες τα ερωτήµατα θα τεθούν γρήγορα, επειδή η Ιστορία συνεπάγεται ακριβώς µια τέτοια διαδικασία θέσεως ερωτηµάτων». Ας αρχίσουµε να ρωτάµε.
 
Οι διαδηλωτές του «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» και οι οπαδοί τους έχουν τις απαντήσεις. Στην πραγµατικότητα έχουµε βοµβαρδίσει τους διαδηλωτές µε ερωτήσεις, αλλά όχι ακόµη µε τις σωστές ερωτήσεις.
 
«Μα τι θέλετε;» τους ρωτάµε. «Ποια είναι τα συγκεκριµένα αιτήµατά σας;». Αυτό είναι το αρχέτυπο ερώτηµα που θέτει ένας άνδρας αφεντικό σε µια υστερική γυναίκα, µια σκηνή από ηµέρες που έχουν παρέλθει: «Ολο γκρίνια και παράπονα είσαι – ξέρεις τι θες πραγµατικά;».
 
Μια τέτοια ερώτηση στοχεύει ακριβώς στον αποκλεισµό της αληθινής απάντησης. Στην ουσία λέει «Πες το µε τους δικούς µου όρους ή βούλωσέ το!». Είναι ένα ερώτηµα που, στην πραγµατικότητα, αποτρέπει τη διαδικασία της µετάφρασης µιας ατελούς διαµαρτυρίας σε συγκεκριµένο σχέδιο.
 
Οι διαδηλωτές του «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» εφιστούν την προσοχή σε δύο σηµεία-κλειδιά. Πρώτον, ότι το παγκόσµιο καπιταλιστικό σύστηµα έχει καταστροφικές επιπτώσεις: Σκεφθείτε τα εκατοντάδες δισεκατοµµύρια που χάθηκαν εξαιτίας της αχαλίνωτης χρηµατοπιστωτικής κερδοσκοπίας. ∆εύτερον, ότι η οικονοµική παγκοσµιοποίηση υπονοµεύει, σταδιακά αλλά ανελέητα, τη νοµιµοποίηση των ∆υτικών δηµοκρατιών. Μεγάλες οικονοµικές συναλλαγές που εξαρτώνται από διεθνείς παίκτες δεν µπορούν να ελεγχθούν από δηµοκρατικούς µηχανισµούς, οι οποίοι εξ ορισµού περιορίζονται σε εθνικά κράτη. Κατά συνέπεια, οι θεσµικές δηµοκρατικές µορφές είναι όλο και πιο ανίκανες να εννοήσουν τα ζωτικά συµφέροντα του λαού. Η ουσία των διαδηλώσεων της Γουόλ Στριτ είναι η εξής: Πώς θα επεκτείνουµε τη δηµοκρατία πέραν της κρατικής-πολυκοµµατικής πολιτικής µορφής της, η οποία είναι καταφανώς ανί σχυρη όταν έρχεται αντιµέτωπη µε τις καταστροφικές επιπτώσεις της οικονοµικής ζωής;
 
∆εν υπάρχει έλλειψη αντικαπιταλιστικού φρονήµατος σήµερα. Υπάρχει πληθώρα κριτικής για τη φρίκη του καπιταλισµού: Βιβλία, εις βάθος δηµοσιογραφικές έρευνες και τηλεοπτικές ειδήσεις βρίθουν επιχειρήσεων που µολύνουν ανελέητα το περιβάλλον µας, διεφθαρµένων τραπεζιτών που συνεχίζουν να παίρνουν παχυλά µπόνους, ενώ οι τράπεζές τους διασώζονται µε δηµόσιο χρήµα, µαγαζιών εκµετάλλευσης του ανθρώπινου µόχθου, όπου παιδιά δουλεύουν ατέλειωτες ώρες.
 
Αυτό που κατά κανόνα δεν αµφισβητείται είναι το δηµοκρατικόφιλελεύθερο πλαίσιο του αγώνα εναντίον αυτών των καταχρήσεων. Ο ρητός ή υπονοούµενος στόχος µιας τέτοιας κριτικής είναι να εκδηµοκρατιστεί ο καπιταλισµός, να επεκτείνουµε τον δηµοκρατικό έλεγχο στην οικονοµία µέσω πίεσης από τα ΜΜΕ, κοινοβουλευτικών εξεταστικών επιτροπών, πιο αυστηρής νοµοθεσίας, εντίµων αστυνοµικών ερευνών και ούτω καθεξής.
 
Αλλά ποτέ, µα ποτέ, δεν αµφισβητούµε το δηµοκρατικό θεσµικό πλαίσιο του κράτους δικαίου. Αυτή είναι η ιερή αγελάδα που ακόµη και οι πιο ριζοσπαστικές µορφές του ηθικού αντικαπιταλισµού – σκεφθείτε το φόρουµ του Πόρτο Αλέγκρε, το κίνηµα του Σιάτλ – δεν τολµούν να αγγίξουν.
 
Πάρτε για παράδειγµα την ισπανική εκδοχή των διαδηλωτών του κινήµατος «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ», τους Ιndignados (τους «Αγανακτισµένους»). Απορρίπτουν ολόκληρη την πολιτική τάξη, Αριστερά και ∆εξιά, ως διεφθαρµένη και ελεγχόµενη από τη λαγνεία για εξουσία. Και όµως, οι «Αγανακτισµένοι» απευθύνουν τα αιτήµατά τους για αλλαγή σε ποιον; Οχι στον ίδιο τον λαό: οι «Αγανακτισµένοι» δεν λένε (προς το παρόν) ότι κανένας δεν θα φέρει την αλλαγή αν δεν τη φέρει ο ίδιος ο λαός, ότι (για να παραφράσουµε τον Γκάντι) ο ίδιος ο λαός πρέπει να γίνει η αλλαγή την οποία θέλει να δει. Τα αιτήµατά τους απευθύνονται προς αυτούς που έχουν τον έλεγχο – ακριβώς προς εκείνους εναντίον των οποίων διαµαρτύρονται.
 
Ο Μαρξ δεν πίστευε στην τοποθέτηση του ερωτήµατος περί ελευθερίας στην πολιτική σφαίρα καθαυτή.
 
∆εν θα συµφωνούσε µε τον τρόπο µε τον οποίο οι δυτικοί θεσµοί αποτιµούν συνήθως τους βαθµούς της ελευθερίας όταν θέλουν να κρίνουν µια χώρα: Γίνονται ελεύθερες εκλογές; Είναι ανεξάρτητοι οι δικαστές; Είναι ο Τύπος ελεύθερος από κρυφές πιέσεις; Γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώµατα;
 
Το κλειδί για την πραγµατική ελευθερία, πίστευε ο Μαρξ, βρίσκεται στο «απολιτικό» δίκτυο των προσωπικών σχέσεων, από την αγορά ως την οικογένεια. Είναι ψευδαίσθηση να περιµένεις ότι µπορεί κάποιος να αλλάξει αποτελεσµατικά τα πράγµατα µέσω της «επέκτασης» της δηµοκρατίας. Οι ριζοσπαστικές αλλαγές θα έπρεπε να γίνονται εκτός της σφαίρας των νοµικών δικαιωµάτων. «Η δηµοκρατική ψευδαίσθηση», η αποδοχή θεσµικών δηµοκρατικών µηχανισµών ως της µοναδικής, της «σωστής» δύναµης για αλλαγή, απλώς αποτρέπει τη ριζοσπαστική αλλαγή.
 
Στα µέσα Απριλίου του 2011 οι ειδήσεις µετέδωσαν ότι η κυβέρνηση στην Κίνα είχε απαγορεύσει ταινίες και τηλεοπτικές σειρές µε θέµα ταξίδια στον χρόνο και εναλλακτικές θεωρίες περί Ιστορίας, καταγγέλλοντας ότι εισάγουν επιπολαιότητα σε σοβαρά ιστορικά ζητήµατα. Οι Κινέζοι θεωρούν άκρως επικίνδυνη ακόµη και τη µυθοπλαστική δραπέτευση στην εναλλακτική πραγµατικότητα.
 
Στη φιλελεύθερη ∆ύση δεν έχουµε ανάγκη από τέτοιες ρητές απαγορεύσεις. Η ιδεολογία ασκεί τόση εξουσία επάνω µας ώστε µας εµποδίζει να παίρνουµε στα σοβαρά εναλλακτικές αφηγήσεις της Ιστορίας. Αυτολογοκρινόµαστε. Υπάρχουν κάποιες ερωτήσεις που δεν θα τις θέταµε ποτέ.
 
Σε ένα παλιό ανέκδοτο, που αποδίδεται συχνά στην αποθανούσα Λαϊκή ∆ηµοκρατία της Γερµανίας, ένας γερµανός εργάτης βρίσκει δουλειά στη Σιβηρία. Γνωρίζοντας ότι λογοκριτές θα διαβάζουν όλη την αλληλογραφία του, λέει στους φίλους του: «Ας βάλουµε έναν κώδικα: αν ένα γράµµα που σας στέλνω είναι γραµµένο µε κανονικό µπλε µελάνι, ό,τι γράφω είναι αλήθεια. Αν είναι γραµµένο µε κόκκινο µελάνι, είναι ψέµατα».
 
Υστερα από έναν µήνα, οι φίλοι του λαµβάνουν το πρώτο γράµµα, µε µπλε µελάνι: «Ολα είναι υπέροχα εδώ: τα µαγαζιά είναι γεµάτα, το φαγητό µπόλικο, τα διαµερίσµατα µεγάλα και µε καλή θέρµανση, τα σινεµά δείχνουν ταινίες από τη ∆ύση, υπάρχουν πολλά ωραία κορίτσια πρόθυµα για ερωτικές σχέσεις – το µόνο πράγµα που δεν έχουµε είναι κόκκινο µελάνι».
 
Αυτή δεν είναι η κατάστασή µας σήµερα;
 
Εχουµε όλες τις ελευθερίες που θέλει κανείς – το µόνο πράγµα που λείπει είναι το κόκκινο µελάνι.
 
Αυτό που σηµαίνει η έλλειψη κόκκινου µελανιού σήµερα, είναι ότι οι όροι που χρησιµοποιούµε για να προσδιορίσουµε τις συγκρούσεις γύρω µας – «πόλεµος κατά της τροµοκρατίας», «δηµοκρατία και ελευθερία», «ανθρώπινα δικαιώµατα» – δεν ανταποκρίνονται στη νέα πραγµατικότητα. Προκαλούν σύγχυση στην αντίληψη που έχουµε για την κατάσταση, αντί να µας επιτρέπουν να στοχαζόµαστε γι’ αυτή.
 
«Νιώθουµε ελεύθεροι» επειδή µας λείπει η γλώσσα για να αρθρώσουµε την ανελευθερία µας.
 
Ας δώσουµε κόκκινο µελάνι στους διαδηλωτές. 
 
Πηγή: To Βήμα

Ας δώσουµε κόκκινο µελάνι στους διαδηλωτές της Wall Street! του Σλάβοϊ Ζίζεκ

Σκεπτόµενος τις διαµαρτυρίες του κινήµατος «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» και τις ανάλογες εκδηλώσεις κατακραυγής σε ολόκληρο τον κόσµο, θυµήθηκα ότι πριν από µερικά χρόνια ο βρετανός συγγραφέας Τζον Μπέργκερ έγραψε ότι «τα πλήθη των ανθρώπων έχουν απαντήσεις σε ερωτήµατα που δεν έχουν τεθεί ακόµη…
Τα ερωτήµατα δεν έχουν τεθεί ακόµη επειδή το να τα θέσουµε απαιτεί λέξεις και έννοιες που ακούγονται σαν αληθινές, και αυτές που χρησιµοποιούνται τώρα για να κατονοµάσουν γεγονότα κατάντησαν κενές νοήµατος:
 
∆ηµοκρατία, Ελευθερία, Παραγωγικότητα κ.λπ. Με νέες έννοιες τα ερωτήµατα θα τεθούν γρήγορα, επειδή η Ιστορία συνεπάγεται ακριβώς µια τέτοια διαδικασία θέσεως ερωτηµάτων». Ας αρχίσουµε να ρωτάµε.
 
Οι διαδηλωτές του «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» και οι οπαδοί τους έχουν τις απαντήσεις. Στην πραγµατικότητα έχουµε βοµβαρδίσει τους διαδηλωτές µε ερωτήσεις, αλλά όχι ακόµη µε τις σωστές ερωτήσεις.
 
«Μα τι θέλετε;» τους ρωτάµε. «Ποια είναι τα συγκεκριµένα αιτήµατά σας;». Αυτό είναι το αρχέτυπο ερώτηµα που θέτει ένας άνδρας αφεντικό σε µια υστερική γυναίκα, µια σκηνή από ηµέρες που έχουν παρέλθει: «Ολο γκρίνια και παράπονα είσαι – ξέρεις τι θες πραγµατικά;».
 
Μια τέτοια ερώτηση στοχεύει ακριβώς στον αποκλεισµό της αληθινής απάντησης. Στην ουσία λέει «Πες το µε τους δικούς µου όρους ή βούλωσέ το!». Είναι ένα ερώτηµα που, στην πραγµατικότητα, αποτρέπει τη διαδικασία της µετάφρασης µιας ατελούς διαµαρτυρίας σε συγκεκριµένο σχέδιο.
 
Οι διαδηλωτές του «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» εφιστούν την προσοχή σε δύο σηµεία-κλειδιά. Πρώτον, ότι το παγκόσµιο καπιταλιστικό σύστηµα έχει καταστροφικές επιπτώσεις: Σκεφθείτε τα εκατοντάδες δισεκατοµµύρια που χάθηκαν εξαιτίας της αχαλίνωτης χρηµατοπιστωτικής κερδοσκοπίας. ∆εύτερον, ότι η οικονοµική παγκοσµιοποίηση υπονοµεύει, σταδιακά αλλά ανελέητα, τη νοµιµοποίηση των ∆υτικών δηµοκρατιών. Μεγάλες οικονοµικές συναλλαγές που εξαρτώνται από διεθνείς παίκτες δεν µπορούν να ελεγχθούν από δηµοκρατικούς µηχανισµούς, οι οποίοι εξ ορισµού περιορίζονται σε εθνικά κράτη. Κατά συνέπεια, οι θεσµικές δηµοκρατικές µορφές είναι όλο και πιο ανίκανες να εννοήσουν τα ζωτικά συµφέροντα του λαού. Η ουσία των διαδηλώσεων της Γουόλ Στριτ είναι η εξής: Πώς θα επεκτείνουµε τη δηµοκρατία πέραν της κρατικής-πολυκοµµατικής πολιτικής µορφής της, η οποία είναι καταφανώς ανί σχυρη όταν έρχεται αντιµέτωπη µε τις καταστροφικές επιπτώσεις της οικονοµικής ζωής;
 
∆εν υπάρχει έλλειψη αντικαπιταλιστικού φρονήµατος σήµερα. Υπάρχει πληθώρα κριτικής για τη φρίκη του καπιταλισµού: Βιβλία, εις βάθος δηµοσιογραφικές έρευνες και τηλεοπτικές ειδήσεις βρίθουν επιχειρήσεων που µολύνουν ανελέητα το περιβάλλον µας, διεφθαρµένων τραπεζιτών που συνεχίζουν να παίρνουν παχυλά µπόνους, ενώ οι τράπεζές τους διασώζονται µε δηµόσιο χρήµα, µαγαζιών εκµετάλλευσης του ανθρώπινου µόχθου, όπου παιδιά δουλεύουν ατέλειωτες ώρες.
 
Αυτό που κατά κανόνα δεν αµφισβητείται είναι το δηµοκρατικόφιλελεύθερο πλαίσιο του αγώνα εναντίον αυτών των καταχρήσεων. Ο ρητός ή υπονοούµενος στόχος µιας τέτοιας κριτικής είναι να εκδηµοκρατιστεί ο καπιταλισµός, να επεκτείνουµε τον δηµοκρατικό έλεγχο στην οικονοµία µέσω πίεσης από τα ΜΜΕ, κοινοβουλευτικών εξεταστικών επιτροπών, πιο αυστηρής νοµοθεσίας, εντίµων αστυνοµικών ερευνών και ούτω καθεξής.
 
Αλλά ποτέ, µα ποτέ, δεν αµφισβητούµε το δηµοκρατικό θεσµικό πλαίσιο του κράτους δικαίου. Αυτή είναι η ιερή αγελάδα που ακόµη και οι πιο ριζοσπαστικές µορφές του ηθικού αντικαπιταλισµού – σκεφθείτε το φόρουµ του Πόρτο Αλέγκρε, το κίνηµα του Σιάτλ – δεν τολµούν να αγγίξουν.
 
Πάρτε για παράδειγµα την ισπανική εκδοχή των διαδηλωτών του κινήµατος «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ», τους Ιndignados (τους «Αγανακτισµένους»). Απορρίπτουν ολόκληρη την πολιτική τάξη, Αριστερά και ∆εξιά, ως διεφθαρµένη και ελεγχόµενη από τη λαγνεία για εξουσία. Και όµως, οι «Αγανακτισµένοι» απευθύνουν τα αιτήµατά τους για αλλαγή σε ποιον; Οχι στον ίδιο τον λαό: οι «Αγανακτισµένοι» δεν λένε (προς το παρόν) ότι κανένας δεν θα φέρει την αλλαγή αν δεν τη φέρει ο ίδιος ο λαός, ότι (για να παραφράσουµε τον Γκάντι) ο ίδιος ο λαός πρέπει να γίνει η αλλαγή την οποία θέλει να δει. Τα αιτήµατά τους απευθύνονται προς αυτούς που έχουν τον έλεγχο – ακριβώς προς εκείνους εναντίον των οποίων διαµαρτύρονται.
 
Ο Μαρξ δεν πίστευε στην τοποθέτηση του ερωτήµατος περί ελευθερίας στην πολιτική σφαίρα καθαυτή.
 
∆εν θα συµφωνούσε µε τον τρόπο µε τον οποίο οι δυτικοί θεσµοί αποτιµούν συνήθως τους βαθµούς της ελευθερίας όταν θέλουν να κρίνουν µια χώρα: Γίνονται ελεύθερες εκλογές; Είναι ανεξάρτητοι οι δικαστές; Είναι ο Τύπος ελεύθερος από κρυφές πιέσεις; Γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώµατα;
 
Το κλειδί για την πραγµατική ελευθερία, πίστευε ο Μαρξ, βρίσκεται στο «απολιτικό» δίκτυο των προσωπικών σχέσεων, από την αγορά ως την οικογένεια. Είναι ψευδαίσθηση να περιµένεις ότι µπορεί κάποιος να αλλάξει αποτελεσµατικά τα πράγµατα µέσω της «επέκτασης» της δηµοκρατίας. Οι ριζοσπαστικές αλλαγές θα έπρεπε να γίνονται εκτός της σφαίρας των νοµικών δικαιωµάτων. «Η δηµοκρατική ψευδαίσθηση», η αποδοχή θεσµικών δηµοκρατικών µηχανισµών ως της µοναδικής, της «σωστής» δύναµης για αλλαγή, απλώς αποτρέπει τη ριζοσπαστική αλλαγή.
 
Στα µέσα Απριλίου του 2011 οι ειδήσεις µετέδωσαν ότι η κυβέρνηση στην Κίνα είχε απαγορεύσει ταινίες και τηλεοπτικές σειρές µε θέµα ταξίδια στον χρόνο και εναλλακτικές θεωρίες περί Ιστορίας, καταγγέλλοντας ότι εισάγουν επιπολαιότητα σε σοβαρά ιστορικά ζητήµατα. Οι Κινέζοι θεωρούν άκρως επικίνδυνη ακόµη και τη µυθοπλαστική δραπέτευση στην εναλλακτική πραγµατικότητα.
 
Στη φιλελεύθερη ∆ύση δεν έχουµε ανάγκη από τέτοιες ρητές απαγορεύσεις. Η ιδεολογία ασκεί τόση εξουσία επάνω µας ώστε µας εµποδίζει να παίρνουµε στα σοβαρά εναλλακτικές αφηγήσεις της Ιστορίας. Αυτολογοκρινόµαστε. Υπάρχουν κάποιες ερωτήσεις που δεν θα τις θέταµε ποτέ.
 
Σε ένα παλιό ανέκδοτο, που αποδίδεται συχνά στην αποθανούσα Λαϊκή ∆ηµοκρατία της Γερµανίας, ένας γερµανός εργάτης βρίσκει δουλειά στη Σιβηρία. Γνωρίζοντας ότι λογοκριτές θα διαβάζουν όλη την αλληλογραφία του, λέει στους φίλους του: «Ας βάλουµε έναν κώδικα: αν ένα γράµµα που σας στέλνω είναι γραµµένο µε κανονικό µπλε µελάνι, ό,τι γράφω είναι αλήθεια. Αν είναι γραµµένο µε κόκκινο µελάνι, είναι ψέµατα».
 
Υστερα από έναν µήνα, οι φίλοι του λαµβάνουν το πρώτο γράµµα, µε µπλε µελάνι: «Ολα είναι υπέροχα εδώ: τα µαγαζιά είναι γεµάτα, το φαγητό µπόλικο, τα διαµερίσµατα µεγάλα και µε καλή θέρµανση, τα σινεµά δείχνουν ταινίες από τη ∆ύση, υπάρχουν πολλά ωραία κορίτσια πρόθυµα για ερωτικές σχέσεις – το µόνο πράγµα που δεν έχουµε είναι κόκκινο µελάνι».
 
Αυτή δεν είναι η κατάστασή µας σήµερα;
 
Εχουµε όλες τις ελευθερίες που θέλει κανείς – το µόνο πράγµα που λείπει είναι το κόκκινο µελάνι.
 
Αυτό που σηµαίνει η έλλειψη κόκκινου µελανιού σήµερα, είναι ότι οι όροι που χρησιµοποιούµε για να προσδιορίσουµε τις συγκρούσεις γύρω µας – «πόλεµος κατά της τροµοκρατίας», «δηµοκρατία και ελευθερία», «ανθρώπινα δικαιώµατα» – δεν ανταποκρίνονται στη νέα πραγµατικότητα. Προκαλούν σύγχυση στην αντίληψη που έχουµε για την κατάσταση, αντί να µας επιτρέπουν να στοχαζόµαστε γι’ αυτή.
 
«Νιώθουµε ελεύθεροι» επειδή µας λείπει η γλώσσα για να αρθρώσουµε την ανελευθερία µας.
 
Ας δώσουµε κόκκινο µελάνι στους διαδηλωτές. 
 
Πηγή: To Βήμα

ΠΡΟΣ ΜΙΑΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ‘ΧΑΡΤΑ’ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
ΠΡΟΣ ΜΙΑΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ‘ΧΑΡΤΑ’ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
<<Αναμφισβήτητα η εποχή μας διακρίνεται για μεγάλα επιτεύγματα στην τεχνολογία, στις επιστήμες, για προσπάθεια προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, προσέγγιση μεταξύ λαών, οικονομική ανάπτυξη (που τους καρπούς της δεν δρέπει μεγάλο μέρος του πληθυσμού) και παρέχει προσδοκίες για μεγαλύτερη μελλοντική πρόοδο στης οποίας τα επιτεύγματα ελπίζεται πως θα μετέχουν ακόμη περισσότεροι άνθρωποι.
Ωστόσο, ως κοινωνία, αντιμετωπίζουμε φαινόμενα που προκαλούν αμφιβολίες, ανησυχίες και άγχος, αφού έχει αμβλυνθεί η αξιολογική μας ικανότητα, και έχει ξεχασθεί  το ‘γλυκό κρασί’ του ήθους. Εξασθένησε ο στοχασμός, από τη σκέψη, τα λόγια και η εκδήλωση του στην πράξη, καταλείποντας θέση στην ρηχότητα.
Παρατηρούμε να κατασκευάζονται και να προβάλλονται λανθασμένα (ως προς τις πραγματικές μας ανάγκες) είδωλα, ελαττώματα να εκτρέφονται και να μετατρέπονται σε προτερήματα, να διεκδικούνται δικαιώματα για τα οποία να μην υπάρχει αντιστοιχία υποχρεώσεων, ο κάθε άνθρωπος να ωθείται στην ανάλωση περισσότερων και όχι αυτών των οποίων έχει ανάγκη, ενώ άλλοι στερούνται βασικών αγαθών, ουσιώδη να μετατρέπονται σε επουσιώδη και αντιστρόφως επειδή έτσι εξυπηρετούνται καλύτερα κάθε είδους σκοπιμότητες, ενώ διαπιστώνεται έλλειψη σεβασμού στους θεσμούς είτε γιατί σ’ αυτούς προωθούνται όχι ικανοί, είτε γιατί κάποιοι από τους ικανούς με την συμπεριφορά τους υποβαθμίζουν αυτούς. Η αναζήτηση της αλήθειας έχει υποκατασταθεί από υιοθέτηση πρόσκαιρων ποταπών φαινομένων, και η τιμιότητα διατελεί σ’ ανεπάρκεια.
Το ένα απ’ αυτά συμπληρώνει το άλλο και όλα οδηγούν σε μιαν τροχιά που κλονίζει και αποσαθρώνει τον κοινωνικό ιστό.
Εκφράζοντες τον προβληματισμό μας αυτόν φρονούμε πως θα ήταν χρήσιμο και ωφέλιμο να καθιερωθεί σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαιδεύσεως ανάλογα προς τις ικανότητες προσλήψεως των σπουδαστών, μάθημα με βάση τις Ανθρώπινες Αξίες. Η σύγχρονη εκπαίδευση δεν πρέπει να εξασφαλίζει μόνο υλικά οφέλη, παράλληλα πρέπει να βοηθάει τον άνθρωπο ν’ αναπτύσσεται εσωτερικά, να καλλιεργεί την αρετή, το ακέραιο του χαρακτήρα, την συνέπεια προς το καθήκον, τον σεβασμό σε κάθε έμβια ύπαρξη, την καταστολή της βίας, το αυξημένο αίσθημα ευθύνης, τη δημιουργία πολιτών με ικανότητα διακρίσεως του πραγματικού και αληθινού από το απατηλό, την ανιδιοτελή προσφορά, την εργατικότητα, την συμπαράσταση σ’ όποιον δοκιμάζεται, την ειλικρίνεια, την καλοσύνη, την έλλειψη εγωισμού>>
Ευάγγελος Μουτσόπουλος, Καθηγητής Φιλοσοφίας, Ακαδημαικός- Επίτιμος Διδάκτωρ Παν/μιου Αιγαίου
Ιωάννης Λυριτζής, Καθηγητής Αρχαιομετρίας, Παν/μιου Αιγαίου (Αντεπιστέλλον Μέλος Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων & Τεχνών Dijon, Γαλλία)
Ρούσσος-Εμμανουήλ Παπαδάκης, Αντεισαγγελέας Αρείου Πάγου- Επιστημονικός Συνεργάτης Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών, Παν/μιου Αιγαίου
Αθήνα 21 Mαρτίου 2007
Συμμεριζόμενοι την πρωτοβουλία:
καθ. Π.Λιγομενίδης (ακαδημαικός),
Καθ. Κ.Σβολόπουλος (ακαδημαικός),
Καθ. Α.Τρούμπης (πρύτανης Παν. Αιγαίου)
καθ. Θ.Λέκκας (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Σ.Κάτσικας (Παν. Πειραιά),
Καθ. Χ.Ζερεφός (ακαδημαικός),
Καθ. Α.Σαββίδης (Παν. Αιγαίου),
Γ.Μαρκόπουλος (Συνθέτης),
Καθ. Κ.Μπέης (ομότ. Καθ. Νομική Σχ. Παν. Αθηνών),
Καθ. Ν.Πολεμικός (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Γ.Κώττης (Ομοτ. Καθ. Οικονομ. Παν. Αθηνών),
Β. Δρόσος (Πρόεδρος Δικηγ. Συλλ. Κώ),
Λ.Γεωργιάδης (Πρόεδρος Δικηγορ. Συλλ. Μυτιλήνης),
Αν. Καθ. Μ.Πουρκός (Παν. Κρήτης),
Καθ. Γ.Ξανθάκη-Καραμάνου (Παν. Πελοπονήσσου),
Αν.Καθ. Χ.Βιτσιλάκη (Αντιπρύτ. Παν. Αιγαίου),
Καθ. Ι.Χατζόπουλος (Παν. Αιγαίου),
Αναπλ. Καθ. Ι.Σακκάς (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Λ.Καραλή (Παν. Αθηνών),
Δρ Π.Κουσούλης (Αιγυπτιολόγος, Παν. Αιγαίου),
Δρ Α.Κελεσίδου (πρώην δντρια Ακαδημία Αθηνών).
Καθ. Π.Δημοτάκης (συνταξ.Καθ. Παν. Πατρών)
Αν.Καθ. Σ.Ψυχάρης (Παν. Αιγαίου & ΣΕΛΕΤΕ)
Καθ. Γ.Τσόκας (ΑΠΘ)
Καθ. Κ.Σιδέρης (Ομοτ. Καθ. Παν. Αθηνών)

ΠΡΟΣ ΜΙΑΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ‘ΧΑΡΤΑ’ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
ΠΡΟΣ ΜΙΑΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ‘ΧΑΡΤΑ’ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
<<Αναμφισβήτητα η εποχή μας διακρίνεται για μεγάλα επιτεύγματα στην τεχνολογία, στις επιστήμες, για προσπάθεια προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, προσέγγιση μεταξύ λαών, οικονομική ανάπτυξη (που τους καρπούς της δεν δρέπει μεγάλο μέρος του πληθυσμού) και παρέχει προσδοκίες για μεγαλύτερη μελλοντική πρόοδο στης οποίας τα επιτεύγματα ελπίζεται πως θα μετέχουν ακόμη περισσότεροι άνθρωποι.
Ωστόσο, ως κοινωνία, αντιμετωπίζουμε φαινόμενα που προκαλούν αμφιβολίες, ανησυχίες και άγχος, αφού έχει αμβλυνθεί η αξιολογική μας ικανότητα, και έχει ξεχασθεί  το ‘γλυκό κρασί’ του ήθους. Εξασθένησε ο στοχασμός, από τη σκέψη, τα λόγια και η εκδήλωση του στην πράξη, καταλείποντας θέση στην ρηχότητα.
Παρατηρούμε να κατασκευάζονται και να προβάλλονται λανθασμένα (ως προς τις πραγματικές μας ανάγκες) είδωλα, ελαττώματα να εκτρέφονται και να μετατρέπονται σε προτερήματα, να διεκδικούνται δικαιώματα για τα οποία να μην υπάρχει αντιστοιχία υποχρεώσεων, ο κάθε άνθρωπος να ωθείται στην ανάλωση περισσότερων και όχι αυτών των οποίων έχει ανάγκη, ενώ άλλοι στερούνται βασικών αγαθών, ουσιώδη να μετατρέπονται σε επουσιώδη και αντιστρόφως επειδή έτσι εξυπηρετούνται καλύτερα κάθε είδους σκοπιμότητες, ενώ διαπιστώνεται έλλειψη σεβασμού στους θεσμούς είτε γιατί σ’ αυτούς προωθούνται όχι ικανοί, είτε γιατί κάποιοι από τους ικανούς με την συμπεριφορά τους υποβαθμίζουν αυτούς. Η αναζήτηση της αλήθειας έχει υποκατασταθεί από υιοθέτηση πρόσκαιρων ποταπών φαινομένων, και η τιμιότητα διατελεί σ’ ανεπάρκεια.
Το ένα απ’ αυτά συμπληρώνει το άλλο και όλα οδηγούν σε μιαν τροχιά που κλονίζει και αποσαθρώνει τον κοινωνικό ιστό.
Εκφράζοντες τον προβληματισμό μας αυτόν φρονούμε πως θα ήταν χρήσιμο και ωφέλιμο να καθιερωθεί σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαιδεύσεως ανάλογα προς τις ικανότητες προσλήψεως των σπουδαστών, μάθημα με βάση τις Ανθρώπινες Αξίες. Η σύγχρονη εκπαίδευση δεν πρέπει να εξασφαλίζει μόνο υλικά οφέλη, παράλληλα πρέπει να βοηθάει τον άνθρωπο ν’ αναπτύσσεται εσωτερικά, να καλλιεργεί την αρετή, το ακέραιο του χαρακτήρα, την συνέπεια προς το καθήκον, τον σεβασμό σε κάθε έμβια ύπαρξη, την καταστολή της βίας, το αυξημένο αίσθημα ευθύνης, τη δημιουργία πολιτών με ικανότητα διακρίσεως του πραγματικού και αληθινού από το απατηλό, την ανιδιοτελή προσφορά, την εργατικότητα, την συμπαράσταση σ’ όποιον δοκιμάζεται, την ειλικρίνεια, την καλοσύνη, την έλλειψη εγωισμού>>
Ευάγγελος Μουτσόπουλος, Καθηγητής Φιλοσοφίας, Ακαδημαικός- Επίτιμος Διδάκτωρ Παν/μιου Αιγαίου
Ιωάννης Λυριτζής, Καθηγητής Αρχαιομετρίας, Παν/μιου Αιγαίου (Αντεπιστέλλον Μέλος Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων & Τεχνών Dijon, Γαλλία)
Ρούσσος-Εμμανουήλ Παπαδάκης, Αντεισαγγελέας Αρείου Πάγου- Επιστημονικός Συνεργάτης Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών, Παν/μιου Αιγαίου
Αθήνα 21 Mαρτίου 2007
Συμμεριζόμενοι την πρωτοβουλία:
καθ. Π.Λιγομενίδης (ακαδημαικός),
Καθ. Κ.Σβολόπουλος (ακαδημαικός),
Καθ. Α.Τρούμπης (πρύτανης Παν. Αιγαίου)
καθ. Θ.Λέκκας (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Σ.Κάτσικας (Παν. Πειραιά),
Καθ. Χ.Ζερεφός (ακαδημαικός),
Καθ. Α.Σαββίδης (Παν. Αιγαίου),
Γ.Μαρκόπουλος (Συνθέτης),
Καθ. Κ.Μπέης (ομότ. Καθ. Νομική Σχ. Παν. Αθηνών),
Καθ. Ν.Πολεμικός (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Γ.Κώττης (Ομοτ. Καθ. Οικονομ. Παν. Αθηνών),
Β. Δρόσος (Πρόεδρος Δικηγ. Συλλ. Κώ),
Λ.Γεωργιάδης (Πρόεδρος Δικηγορ. Συλλ. Μυτιλήνης),
Αν. Καθ. Μ.Πουρκός (Παν. Κρήτης),
Καθ. Γ.Ξανθάκη-Καραμάνου (Παν. Πελοπονήσσου),
Αν.Καθ. Χ.Βιτσιλάκη (Αντιπρύτ. Παν. Αιγαίου),
Καθ. Ι.Χατζόπουλος (Παν. Αιγαίου),
Αναπλ. Καθ. Ι.Σακκάς (Παν. Αιγαίου),
Καθ. Λ.Καραλή (Παν. Αθηνών),
Δρ Π.Κουσούλης (Αιγυπτιολόγος, Παν. Αιγαίου),
Δρ Α.Κελεσίδου (πρώην δντρια Ακαδημία Αθηνών).
Καθ. Π.Δημοτάκης (συνταξ.Καθ. Παν. Πατρών)
Αν.Καθ. Σ.Ψυχάρης (Παν. Αιγαίου & ΣΕΛΕΤΕ)
Καθ. Γ.Τσόκας (ΑΠΘ)
Καθ. Κ.Σιδέρης (Ομοτ. Καθ. Παν. Αθηνών)

CHARTER OF THE AEGEAN

AN INITIATIVE OF MEMBERS OF THE AEGEAN UNIVERSITY
TOWARDS AN INTELLECTUAL (A Spiritual….) CHARTER OF THE AEGEAN
Our era is characterized by outstanding achievements in technology, the sciences, the protection of human rights, the rapprochement between people, economic growth. Although a significant part of world population has not yet received full benefit of these achievements, there is expectation that this will happen in the decades to come.
However, as a society, we face phenomena that cause doubts, concern and stress, since our evaluative faculty is blunted and the «sweet wine» of morality is forgotten. Our reflective ability is weakened and our thoughts, worlds and actions are usually characterized by shallowness.
We observe the creation, promotion and worship of wrong «idols» which have nothing to do with our real needs, the promotion of vices as virtues, the promotion of «rights» without corresponding obligations. Individuals are encouraged to consume more and more, usually far in excess of their needs, while, others are lacking even the most basic commodities and services. We notice essential things being transformed into nonessentials and vice versa, in order to serve better other purposes. Lack of respect for institutions is common and is enhanced through the promotion of incapable persons and/or through inappropriate behavior of people who are otherwise competent. The result is the continued downgrading of even the most important such institutions. The search for truth has become «old-fashioned» and is substituted by «toxic» phenomena. Honesty has become very scarce. Each of these undesirable characteristics supplements the other and all together corrode and shake the social fabric.
Those who sign the present declaration express our very great concern for the rapid deterioration of the social fabric, the widening economic gap, the prevalence of crash materialism over all social and spiritual values. We consider that there is great need and urgency to introduce to the educational system at all levels, a lesson based on Human Values, designed in accordance with the comprehending capacity of students at each level.
We believe that modern education should not aim only at future material gains and professional careers of young people but should also promote their inner development, encourage them cultivate virtue, incorruptibility, sense of duty, respect for all living beings, abstinence from violence, increased sense of responsibility, the creation of a critical mind so that the new generations of citizens are able to distinguish between the real and genuine from the deceptive, and become eager to offer altruistic service, to work hard, support those in need, live with sincerity, kindness and selfishness.
The educational program which we propose as basic part of an educational reform should incorporate, among others, elements from ancient Greek education, contemporary philosophy, sociology, psychology and comparative religion.
Evangelos Moutsopoulos, Professor of Philosophy, Academic – Honorary Doctorate, University of the Aegean
Ioannis Lyritzis, Professor of Archaeometry, University of the Aegean, (Associate Member of the Academy of Sciences, Letters and Arts Dijon, France)
 Roussos – Emmanouil  Papadakis,  District Attorney of the  Supreme Court, Scientific Partner in Collaboration  with the Department of Mediterranean Studies,  University of the Aegean
Athens, 21 March 2007
Signing jointly or  supporting the initiative:
Prof  P . Ligomenidis  (Academic),
Prof  K . Sbolopoulos  (Academic),
Prof  A . Troumpis  (Dean, University of the Aegean)
prof  Th . Lekkas  (University of the Aegean),
Prof  S . Katsikas  (University of Piraeus),
Prof  Ch . Zerefos  (Academic),
Prof  A . Savvidis  (University of the Aegean),
 G . Markopoulos  (Composer),
Prof  K . Mpeis  (Professor Emeritus, LegalSchool, University of  Athens),
Prof  N . Polemikos  (University of the Aegean),
Prof  G . Kottis  (Professor Emeritus, AthensLaw School, University of  Athens),
V.  Drosos  (Chairman  of the Attorney’s Association of  Kos),
 L . Georgiadis (Chairman of the Attorney’s Association of  Mitilini),
Associate Prof  M . Pourkos  (University of Crete),
Prof  G . Xanthaki – Karamanou  (University of Peloponissos),
Prof Ch . Bitsilaki  (Assistant Rector, University of the Aegean),
Prof  I . Chatzopoulos  (University of the  Aegean),
Associate Prof  I . Sakkas  (University of the Aegean),
Prof  L . Karali  (University of Athens),
Dr  P . Kousoulis  (Egyptologist, University of the Aegean),
Dr  A . Kelesidou  (former  Director of the Academy of  Athens),
Prof  P . Dimotakis  (Retired professor, University of  Patra)
Associate Prof.  S . Psycharis  (University of the Aegean and  SELETE)
Prof  G . Tsokas  (AristotleUniversity of Thessaloniki)
Prof  K . Sideris  (Prof. Emeritus, University of Athens) 
Lakis Chalkias (Artist)

CHARTER OF THE AEGEAN

AN INITIATIVE OF MEMBERS OF THE AEGEAN UNIVERSITY
TOWARDS AN INTELLECTUAL (A Spiritual….) CHARTER OF THE AEGEAN
Our era is characterized by outstanding achievements in technology, the sciences, the protection of human rights, the rapprochement between people, economic growth. Although a significant part of world population has not yet received full benefit of these achievements, there is expectation that this will happen in the decades to come.
However, as a society, we face phenomena that cause doubts, concern and stress, since our evaluative faculty is blunted and the «sweet wine» of morality is forgotten. Our reflective ability is weakened and our thoughts, worlds and actions are usually characterized by shallowness.
We observe the creation, promotion and worship of wrong «idols» which have nothing to do with our real needs, the promotion of vices as virtues, the promotion of «rights» without corresponding obligations. Individuals are encouraged to consume more and more, usually far in excess of their needs, while, others are lacking even the most basic commodities and services. We notice essential things being transformed into nonessentials and vice versa, in order to serve better other purposes. Lack of respect for institutions is common and is enhanced through the promotion of incapable persons and/or through inappropriate behavior of people who are otherwise competent. The result is the continued downgrading of even the most important such institutions. The search for truth has become «old-fashioned» and is substituted by «toxic» phenomena. Honesty has become very scarce. Each of these undesirable characteristics supplements the other and all together corrode and shake the social fabric.
Those who sign the present declaration express our very great concern for the rapid deterioration of the social fabric, the widening economic gap, the prevalence of crash materialism over all social and spiritual values. We consider that there is great need and urgency to introduce to the educational system at all levels, a lesson based on Human Values, designed in accordance with the comprehending capacity of students at each level.
We believe that modern education should not aim only at future material gains and professional careers of young people but should also promote their inner development, encourage them cultivate virtue, incorruptibility, sense of duty, respect for all living beings, abstinence from violence, increased sense of responsibility, the creation of a critical mind so that the new generations of citizens are able to distinguish between the real and genuine from the deceptive, and become eager to offer altruistic service, to work hard, support those in need, live with sincerity, kindness and selfishness.
The educational program which we propose as basic part of an educational reform should incorporate, among others, elements from ancient Greek education, contemporary philosophy, sociology, psychology and comparative religion.
Evangelos Moutsopoulos, Professor of Philosophy, Academic – Honorary Doctorate, University of the Aegean
Ioannis Lyritzis, Professor of Archaeometry, University of the Aegean, (Associate Member of the Academy of Sciences, Letters and Arts Dijon, France)
 Roussos – Emmanouil  Papadakis,  District Attorney of the  Supreme Court, Scientific Partner in Collaboration  with the Department of Mediterranean Studies,  University of the Aegean
Athens, 21 March 2007
Signing jointly or  supporting the initiative:
Prof  P . Ligomenidis  (Academic),
Prof  K . Sbolopoulos  (Academic),
Prof  A . Troumpis  (Dean, University of the Aegean)
prof  Th . Lekkas  (University of the Aegean),
Prof  S . Katsikas  (University of Piraeus),
Prof  Ch . Zerefos  (Academic),
Prof  A . Savvidis  (University of the Aegean),
 G . Markopoulos  (Composer),
Prof  K . Mpeis  (Professor Emeritus, LegalSchool, University of  Athens),
Prof  N . Polemikos  (University of the Aegean),
Prof  G . Kottis  (Professor Emeritus, AthensLaw School, University of  Athens),
V.  Drosos  (Chairman  of the Attorney’s Association of  Kos),
 L . Georgiadis (Chairman of the Attorney’s Association of  Mitilini),
Associate Prof  M . Pourkos  (University of Crete),
Prof  G . Xanthaki – Karamanou  (University of Peloponissos),
Prof Ch . Bitsilaki  (Assistant Rector, University of the Aegean),
Prof  I . Chatzopoulos  (University of the  Aegean),
Associate Prof  I . Sakkas  (University of the Aegean),
Prof  L . Karali  (University of Athens),
Dr  P . Kousoulis  (Egyptologist, University of the Aegean),
Dr  A . Kelesidou  (former  Director of the Academy of  Athens),
Prof  P . Dimotakis  (Retired professor, University of  Patra)
Associate Prof.  S . Psycharis  (University of the Aegean and  SELETE)
Prof  G . Tsokas  (AristotleUniversity of Thessaloniki)
Prof  K . Sideris  (Prof. Emeritus, University of Athens) 
Lakis Chalkias (Artist)

Προς μια ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ για εκπαιδευτική μεταρρύθμισηΠρος μια ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Λάρισας
Λάρισα, 3 Μαΐου 2011
Πρωτοβουλία Μελών Πανεπιστημίου Αιγαίου
«Προς μια
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση-
Η αναγκαιότητα επαναπροσδιορισμού στόχων και μεθόδων στην κοινωνία μέσα από τις ανθρώπινες αξίες»

Εισηγητής: Ρούσσος-Εμμανουήλ Παπαδάκης

Αντεισαγγελέας Αρείου Πάγου,

Επιστημονικός Συνεργάτης Πανεπιστημίου Αιγαίου –

Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών

 

            Κάθε κοινωνία στα διάφορα στάδια της εξέλιξής της αντιμετώπισε κρίση στις αξίες, άλλοτε σε μικρότερο και άλλοτε σε μεγαλύτερο βαθμό. Παρατηρώντας τα αδιέξοδα προσπαθήσαμε τέσσερα χρόνια πριν να θέσουμε στην Χάρτα με λιτότητα και μεστότητα έννοιας τα κύρια σημεία κοινωνικών προβλημάτων, την πρόταση εφικτής λύσης, κάνοντας έκκληση για μία κοινή πορεία προς την αναζωογόνηση των ανθρωπίνων αξιών.
          Σήμερα η κρίση πέρα από οικονομική, πολιτική, κοινωνική, εθνική φαίνεται πνευματική, με όλη τη φτώχεια και την σύγχυση. Αβεβαιότητα, άγχος, διαρκείς συγκρούσεις, φόβοι, αγωνία, ανασφάλεια, αδικία, δυστυχία, πιεστικές σκέψεις, φευγαλέες χαρές, αγάπη, το σκληρό ερώτημα ποια θα είναι η έκβαση  του αύριο, κυριαρχούν και αποτελούν το περιεχόμενο της συνείδησης του ανθρώπου. Βλέπουμε γρήγορη αποδόμηση γύρω μας, αποσαθρώνουμε όσα είχαμε συναρμολογήσει στη διάρκεια της μακράς εξέλιξης της ανθρώπινης ζωής και ο άνθρωπος υποφέρει γιατί έχει απεμπολήσει τις ανθρώπινες ιδιότητές του. Όπως αυτό που έχει την ενδογενή ιδιότητα να καίει λέγεται φωτιά, παρομοίως, μόνο το όν, που είναι προικισμένο με ανθρώπινες ιδιότητες είναι ένα ανθρώπινο όν. Μπορεί να έχει οικονομική ευμάρεια, να είναι μορφωμένος ή να έχει ένα υψηλό αξίωμα αλλά αν στερείται ανθρώπινων ιδιοτήτων δεν αξίζει να αποκαλείται άνθρωπος.
          Οι σύγχρονες παθογένειες στις κοινωνίες οφείλονται κατά σημαντικό μέρος στην αδυναμία και αποτυχία του εκπαιδευτικού συστήματος, το οποίο, αντί να καλλιεργεί τις αξίες ως αρετές και το ήθος, δίδει προτεραιότητα στην ανάπτυξη ικανοτήτων για υλικά οφέλη. Εάν δεν υπάρχουν ηθικές αξίες (ασφαλής πυξίδα) τότε μεταξύ της πολιτικής εξουσίας (της κυβέρνησης) και κοινωνίας αναπτύσσεται μία σχέση ανισότητας που καταδικάζει τους αδύναμους και φτωχούς να είναι μέσα ή κοντά στην εξαθλίωση.
          Η επιστήμη και η τεχνολογία, αντί να βοηθήσουν τους ανθρώπους να προσεγγίσουν ο ένας τον άλλο και να καθιερώσουν υψηλές αξίες ως κώδικα συμπεριφοράς, μας οδήγησαν σε πολέμους, οικονομικές κρίσεις, σε σχέσεις εκμετάλλευσης για οικονομικό όφελος των ισχυρών. Αλήθεια από πού αντλούν τέτοιο δικαίωμα εξουσίας; Ποιος τους το εκχώρησε;Ασφαλώς όχι η πλειοψηφία.      
          Έτσι οι περιστάσεις μας ωθούν περισσότερο στην άποψη ότι η κοινωνία έχει ανάγκη να επαναπροσδιορίσει τους στόχους της ή όπου έχουν επαναπροσδιοριστεί, να καθορίσει καλύτερη μέθοδο προσέγγισης ώστε να αποκτήσει ανθρώπινη ζεστασιά και ένα υψηλό πνευματικό επίπεδο, το οποίο θα αναπτύσσει τη διάκριση χωρίς προσκολλήσεις σε ανθρώπινα δόγματα – νοητικά κελιά – που μπορεί να καθορίσουν όχι μόνο τον τρόπο συμπεριφοράς αλλά να επιβάλλουν και τον τρόπο που θα σκέπτεται κανείς.
          Είναι ανάγκη να κάνουμε ένα μεγάλο άλμα εμπρός, ο άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει ούτε ένα βήμα στη ζωή του αψηφώντας το κοινωνικό περιβάλλον, οι σκέψεις του είναι αποτελέσματα του νόμου της αναγκαιότητας, εξαρτώνται και προσδιορίζονται από παράγοντες του περιβάλλοντός του και την αγνότητα της καρδιάς του.
          Πιεστικά προβλήματα βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας και δεν είναι εύκολο να αλλάξει κάποιος τις υποθέσεις της ανθρωπότητας σχετικά με τη ζωή και τις αξίες που πρέπει να τη διέπουν, ούτε μπορεί να το κάνει μόνος του αλλά χρειάζεται συνδυασμένη προσπάθεια αυτών που νοιώθουν ότι η δημιουργία του αύριο είναι η αποστολή τους.
          Ο Μωρίς Μπλοντέλ[1]στη διατριβή του «Η Δράση» αναφέρει ότι ο άνθρωπος ολοκληρώνεται όταν υπερβαίνει τον εαυτό του και εμείς είναι πλέον ανάγκη να υπερβούμε τους εαυτούς μας.
Ωστόσο, μια μεταμόρφωση του ανθρώπου με βάση τις ανθρώπινες αξίες δεν μπορεί να προκύψει με ευχές, οδηγίες ή ένα σύστημα κανόνων επιβολής τάξης εκ των έξω, αλλά κυρίως έπειτα-από ουσιαστική καλλιέργεια- μια επανάσταση στη συνείδηση, χωρίς εκδήλωση βίας, αποτέλεσμα μιας παιδείας που δεν θα στοχεύει μόνο στη γνώση για βιοπορισμό[2]και θα πρέπει να αντιπαρέλθουμε το ότι μια μεταρρύθμιση που θα παράγει πολίτες με αυξημένη κριτική ικανότητα, ανεξαρτησία, σθένος και υψηλές αξίες ενδέχεται να τους οδηγήσει σε τριβές με την εκτελεστική εξουσία, αφού θα μπορούσε να αμφισβητεί την αυθεντία της και να τη δυσαρεστεί με την κριτική της.
          Ο γνωστός Γάλλος διανοούμενος και αγωνιστής Ροζέ Γκαρωντύ θέλοντας να δώσει ένα μονοπάτι για τη μεταμόρφωση του ανθρώπου στον «Ανθρώπινο Λόγο»,[3]αναφερόμενος στη φράση του Descartescogito ergo sum” (σκέπτομαι άρα υπάρχω) σωστά υποστηρίζει με απλότητα και ειλικρίνεια ότι πρέπει να την αντικαταστήσουμε με το “amamus ergo sumus” (αγαπάμε άρα υπάρχουμε). Και πραγματικά μόνο έτσι θα καταξιώσουμε την παρουσία μας στη γη, αλλά παρατηρούμε πόσο μακριά πορευόμαστε από αυτό και ακόμη διερωτόμαστε αν από το φως της αρχαίας παιδείας μας, που για αιώνες απετέλεσε βάση για την εξέλιξη του δυτικού τρόπου σκέψης, φιλοσοφίας και πολιτισμού, κρατήσαμε ένα λυχνάρι για τους εαυτούς μας και διαφαίνεται ότι στο εγγύς μέλλον θα υπάρξει μια στροφή προς την αναγέννηση των αξιακών αρχών του Διαφωτισμού, όπως προσδιορίστηκαν από εκπροσώπους του, μεταξύ των οποίων οι Hugo Grotius, J.J Rousseau, J. Bentham, Descartes, J. Locke. Ο τελευταίος[4]υπεστήριξε ότι το καθεστώς της φύσης είναι η ειρήνη, η καλή θέληση, η αμοιβαία βοήθεια και προστασία.
          Ο Κώστας Αξελός[5]παρατηρεί ότι ασκώντας οξύτατη κριτική σε όλες τις υπάρχουσες μορφές παιδείας και μη ικανοποιούμενοι από την κριτική, φθάνουμε μπρος στο ερώτημα τι μορφή και τι περιεχόμενο (μορφή και περιεχόμενο είναι αδιαχώριστα) μπορεί να βρει κάποτε η παιδεία και επισημαίνει ότι δεν διαθέτουμε πια πρότυπα ή μοντέλα που να μας προσανατολίζουν.
          Είναι ανάγκη λοιπόν όπως επισημαίνεται στη «Χάρτα» να εκλείψουν όλα τα λάθος είδωλα και τα άλλα αρνητικά που αποσαθρώνουν τον κοινωνικό ιστό. Όπως όταν έχουμε ένα κομμάτι ύφασμα και αφαιρέσουμε τις ίνες το ύφασμα θα πάψει να υπάρχει, το ίδιο θα συμβεί στην κοινωνία εάν η παιδεία, η οικογένεια και οι ανθρώπινες αξίες αποδυναμωθούν. 
          Για τη σημασία της αρχαίας παιδείας μας, αξίζει να σημειώσουμε ότι ο μεγάλος Γερμανός φυσικός του περασμένου αιώνα W. Heisenberg[6] αναφέρει ότι, στα σχολικά χρόνια, με τα Ελληνικά που γνώριζε, μελέτησε τον Τίμαιο του Πλάτωνα και κατενόησε καλύτερα την αρχή της ατομικής θεωρίας ονομάζοντας τρανή τη σκέψη της ελληνικής φυσικής επιστήμης, ενώ δεν παραλείπει εγκώμια στους Ευκλείδη και Πυθαγόρα[7].
Όλοι όσοι έχουν πρόσβαση στη σύγχρονη φιλοσοφία, κοινωνιολογία, στον τεράστιο πλούτο της Αρχαίας Ελληνικής Παιδείας[8][9][10][11]πρέπει να υψωθούν, να ενώσουν τις καρδιές και τις φωνές τους για να ξεφύγουμε από τη νοητική στασιμότητα και πνευματική ασφυξία, να πάψουμε να έχουμε μια κοινωνία που συντηρείται και αναπαράγεται λησμονώντας τον σεβασμό, ήθος, ειλικρίνεια, αλληλεγγύη και εντιμότητα, να πάψουν οι άνθρωποι να είναι ιδιοτελείς, άπληστοι, ξένοι και αντίπαλοι, να πάψουμε να εστιαζόμαστε σε όσα μας χωρίζουν και να στραφούμε σ’ αυτά που μας ενώνουν, να καλλιεργήσουμε, να τα μεγεθύνουμε και έτσι θα καλύψουμε όσα μας χωρίζουν. Να διαχυθεί η δικαιοσύνη[12]σε όλη τη δράση του ανθρώπου, η οποία (δικαιοσύνη), ενώ είναι τόσο απλή σαν έννοια και βρίσκεται μέσα στη ψυχή του, εντούτοις δεν υποστηρίζεται αλλά καταπολεμάται. Ο Κικέρων[13]απηχώντας την στωική φιλοσοφία με εξαιρετική δεινότητα τονίζει τη σημασία του νόμου, το οποίο μάλιστα θεωρεί αληθινό, όταν είναι ο νόμος της φύσεως. Αναφέρει ο Κικέρων: «Ο αληθινός νόμος είναι ο σύμφωνος με τη φύση ορθός λόγος ο διάχυτος σε όλους, που είναι σταθερός και αιώνιος, που επιτάσσοντας καλεί στο καθήκον και απαγορεύοντας αποτρέπει το κακό … Αυτού του νόμου δεν επιτρέπεται να αφαιρεθεί η ισχύς, και δεν μπορεί ούτε να καταργηθεί ούτε εν όλω ούτε εν μέρει· ούτε καν η σύγκλητος ούτε ο δήμος μπορούν να άρουν την υποχρέωσή μας να υπακούουμε σ’ αυτόν… Δεν διαφέρει ούτε στη Ρώμη ούτε στην Αθήνα, ούτε τώρα ούτε αργότερα· αλλά ένας αιώνιος και αναλλοίωτος νόμος καταλαμβάνει όλους τους λαούς σε όλες τις εποχές· και εκείνος που έχει επινοήσει και θεσπίσει το νόμο αυτό είναι ένας, κοινός νομοθέτης για όλους, που όλους διευθύνει και προστάζει, δηλαδή ο θεός»[14].  Έχουμε ένα χρέος απέναντι στην κοινωνία και στις γενιές που ακολουθούν, για να μπορούμε να τις ατενίζουμε χωρίς σκιά υπεκφυγής, τύψης ή ενοχής στο βλέμμα και την σκέψη μας. Ακόμη είναι ένα χρέος απέναντι στη φιλόξενη τούτη γη που αντικρίσαμε το φως και μας έδωσε τροφή και χώρο για να ζήσουμε, αποδεικνύοντας πως πράξαμε ό,τι καλύτερο, χωρίς επαύξηση ή αναγνώριση (ανταμοιβή ή προβολή).
          Η κίνησή μας αυτή δεν φαντάζει σαν ουτοπία, αλλά είναι μια επιδίωξη «ευτοπίας» στη «δυστοπία».    
        


[1]Γάλλος Διαλεκτικός Φιλόσοφος, 1864-1949.
[2]Ο Μ. Αναγνωστάκης αναφέρει μεταφορικά σ’ ένα ποίημα του «τώρα διδάσκουν στα σχολεία την εποχή των αγενών μετάλλων».
[3]Εκδόσεις Πάπυρος, 1976, σελ. 260.
[4]G.H. Sabine: Ιστορία των πολιτικών θεωριών, Εκδόσεις Ατλαντίς, σελ. 571 επ.
[5]Κώστας Αξελός: Η εποχή και το ύπατο διακύβευμα, Εκδόσεις Νεφέλη, σελ. 26-27
[6]W. Heisenberg: Η εικόνα της φύσης στη σύγχρονη φυσική, Εκδόσεις Αφών Σάκκουλα, 1970, σελ. 48.
[7]ό.π. σελ. 45, 46.
[8]Πλουτάρχου «Περί Παίδων Αγωγής» και «Παιδεία δε των εν ημίν μόνον εστί αθάνατοι και θείον».
9 Πλουτάρχου, ό.π. 6 Α: Όταν ο Δημήτριος κυρίευσε και κατεδάφισε τα Μέγαρα εκ θεμελίων ρώτησε τον Φιλόσοφο Στίλπωνα εάν είχε χάσει τίποτε και εκείνος του απάντησε: «όχι, διότι ο πόλεμος δεν παίρνει μαζί του ως λάφυρο την αρετή».
10 Πλουτάρχου, ό.π. 7D: « των δε της ψυχής αρρωστημάτων και παθών η φιλοσοφία μόνη φάρμακον εστί».
11Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, βιβλίο Β’ παρ. 1107α «Έστιν άρα η αρετή έξις προαιρετική, εν μεσότητι ούσα τη προς ημάς, ωρισμένη λόγω και ω αν ο φρόνιμος ορίσειεν, μεσότης δε δύο κακιών, της μεν καθ’ υπερβολήν της δε κατ’ έλλειψιν».
[12]Με την ευρεία έννοια.
[13]De Repubblica (III 33), Π. Σούρλα «Η Φιλοσοφία του Δικαίου», τόμος Α’ Αρχαιότητα, Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 2000, σελ. 171-172, όπου γίνεται διεισδυτική κρίση με ακόλουθη αναφορά στον Χρύσιππο.
[14] Est quidem vera lex recta ratio naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna, quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat … huic legi nec obrogari fas est neque derogari ex hac aliquid licet neque tota abrogari potest, nec vero aut per senatum aut per populum solvi hac lege possumus… nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus, ille legis huius inventor, disceptator, lato”